ปราสาทเมืองสิงห์ เป็นปราสาทแบบเขมรหลังเดียวที่พบทางภาคตะวันตกของประเทศไทย ตั้งอยู่ริมแม่น้ำแควน้อย จังหวัดกาญจนบุรี ซึ่งบริเวณนี้เป็นแหล่งอารยธรรมเก่าแก่แหล่งหนึ่ง ที่พบร่องรอยอารยธรรมสมัยก่อนประวัติศาสตร์เป็นต้นมา วิธีการศึกษาปราสาทเมืองสิงห์ ได้ใช้ข้อมูลทั้งภาคเอกสารและภาคสนามรวบรวมหลักฐาน ที่มีส่วนสัมพันธ์กับปราสาทเมืองสิงห์ เพื่อแสดงให้เห็นถึงการรับอิทธิพลรูปแบบศิลปกรรมเขมร ราวพุทธศตวรรษที่ 18 ความสัมพันธ์ทางด้านโบราณคดีระหว่างปราสาทเมืองสิงห์กับโบราณสถาน ในศิลปกรรมแบบเขมรที่มีอายุร่วมสมัยกันในบริเวณภาคกลาง แถบลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาของประเทศไทย การตั้งถิ่นฐาน คติการนับถือศาสนา ศิลปกรรมในช่วงเวลานั้น โดยอาศัยหลักฐานจากการขุดค้น สนับสนุนอีกทางหนึ่งอันจะนำไปสู่การกำหนดอายุของประสาทแห่งนี้ ในการศึกษาเรื่องนี้ได้พบหลักฐานที่สำคัญหลายประการคือ 1. หลักฐานเอกสาร1.1 จารึกบนฐานประติมากรรม จากโบราณสถานหมายเลข 2 เป็นจารึกภาษาไทย อักษรขอม ตัวอักษรมีอายุราวพุทธศตวรรษที่ 18 มีรูปแบบต่างจากตัวอักษรในเขมรเล็กน้อย จัด เป็นต้นแบบของรูปอักษรขอม ภาษาไทยในสมัยหลังต่อมา1.2 จารึกปราสาทพระขรรค์ในเขมร ที่กล่าวถึงพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ทรงสร้าง พระชัยพุทธมหานาถในหัวเมืองต่างๆ 23 แห่ง ในราชอาณาจักรของพระองค์ บางเมืองคงตั้งอยู่ ทางภาคกลางของประเทศไทย เช่น ลโวทยปุระ สุวรรณปุระ ศัมพูกปัฎฎนะ ชัยราชบุรี ศรีชัยสิงห์บุรี ศรีชัยวัชรบุรี อันได้แก่ เมืองลพบุรี สุพรรณบุรี โบราณสถานบริเวณสระโกสินารายณ์-จังหวัด ราชบุรี เมืองราชบุรี เมืองสิงห์ จังหวัดกาญจนบุรี และจังหวัดเพชรบุรี ตามลำดับ1.3 เอกสารสมัยหลังที่ระบุถึงการตั้งเมืองสิงห์เป็นเมืองหน้าด่าน ในสมัยรัชกาล ที่หนึ่งแห่งกรุงรัตนโกสินทร์ การพระราชทานนามเจ้าเมืองสิงห์ว่า พระสมิงสิงหบุรินทร์ใน รัชกาลที่ 4 และการยุบเมืองสิงห์ลงเป็นตำบลในสมัยรัชกาลที่ 51.4 นิยามปรัมปรา เป็นเรื่องของท้าวอู่ทองที่หนีท้าวเวชสุวรรณโณ มาสร้างเมืองสิงห์ 2. หลักฐานทางด้านโบราณสถาน2.1 ผังเมืองสิงห์ เป็นผังรูปสี่เหลี่ยม มีคูน้ำ คันดินล้อมรอบ 7 ชั้น มีปรางค์- ประธานตั้งอยู่เกือบกลางเมือง และยังมีสระน้ำที่ขุดขึ้นภายในเมือง เช่นเดียวกับที่นิยมทำใน ศิลปะเขมรแบบบายน2.2 โบราณสถาน 2.2.1 ปรางค์ประธาน ผังเป็นรูปสี่เหลี่ยม หันหน้าไปทางทิศตะวันออก มี มุขยื่นรับกับโคปุระทั้ง 4 ทิศที่เชื่อมต่อกันด้วยระเบียงคด สร้างด้วยศิลาแลงเรียงซ้อนใน ลักษณะที่รอยต่อของศิลาแลงเกือบจะตรงกัน ส่วนที่เป็นซุ้มจะก่อศิลาแลงแบบสันเหลื่อม (Corbell Arch) และมีลายรูปปั้นประดับ 2.2.2 โบราณสถานหมายเลข 2 ก่อสร้างด้วยศิลาแลง ผังเป็นรูปสี่เหลี่ยม ผืนผ้า ย่อมุม แต่การย่อมุมไม่มีระเบียบ 2.2.3 โบราณสถานหมายเลข 3 ผังเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าขนาดเล็ก เหลือเพียง ส่วนฐาน ใช้ศิลาแลงและอิฐในการก่อสร้าง อาจเป็นโบราณสถานที่สร้างขึ้นในสมัยทวารวดี 2.2.4 โบราณสถานหมายเลข 4 ผังเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าเรียงเป็นระยะ 4 ส่วน พื้นบางส่วนปูด้วยศิลาแลง 3. หลักฐานทางด้านโบราณวัตถุ3.1 ประติมากรรมลอยตัว พบกลุ่มประติมากรรมที่สร้างขึ้นตามคติรัตนไตรมหายาน คือพระพุทธรูปปางนาคปรก พระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร กับรูปเศียรเทวดา (?) ประติมากรรม ที่มีลักษณะพิเศษคือพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรเปล่งรัศมีที่มีลักษณะเหมือนกับที่พบในเขมรด้วย3.2 ประติมากรรมปูนปั้น นูนสูง ใช้ตกแต่งสถาปัตยกรรม มีทั้งรูปคน สัตว์ และ พันธุ์พฤกษา3.3 ประติมากรรมนูนต่ำ พบที่ระเบียงคดด้านทิศเหนือและบนแท่นหินทำคล้ายหลักเมือง3.4 พระพิมพ์ และแม่พิมพ์พระพิมพ์ 4. เครื่องถ้วย ภายในเมืองสิงห์ได้พบเครื่องถ้วยที่มีอายุตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์ ทวารวดี ลพบุรี และเครื่องถ้วยจีน แบบชิงไป๋ หยวน และเหม็ง จากหลักฐานที่พบที่ปราสาทเมืองสิงห์ และจากแหล่งโบราณคดีอิทธิพลเขมรในบริเวณ ลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา อันได้แก่ พระปรางค์สามยอด จังหวัดลพบุรี แหล่งโบราณคดีเนินทางพระ จังหวัดสุพรรณบุรี แหล่งโบราณคดีบริเวณสระโกสินารายณ์ จังหวัดราชบุรี วัดมหาธาตุ จังหวัด ราชบุรี และวัดกำแพงแลง จังหวัดเพชรบุรี แสดงให้เห็นว่าปราสาทเมืองสิงห์ สร้างขึ้นราวปลาย รัชกาลพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 หรือกลางพุทธศตวรรษที่ 18 อันได้รับอิทธิพลศิลปกรรมเขมรแบบ บายน เป็นการชี้ให้เห็นถึงอิทธิพลอำนาจทางการเมืองอันแฝงอยู่ในกิจกรรมทางศาสนา ที่แพร่ กระจายอยู่ในบริเวณภาคกลางของประเทศไทย และการผสมผสานระหว่างอิทธิพลทางศิลปะแบบ ท้องถิ่นกับรูปแบบใหม่ที่รับเข้าไว้ด้วยกัน