การวิจัยครั้งนี้เป็นการศึกษาเฉพาะกรณีซึ่งดำเนินการ ตามวิธีวิจัยเชิงคุณภาพ โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาความ- รู้ ความเข้าใจ วิธีการปฎิบัติเกี่ยวกับการวัดและประเมิน ผลการเรียนของคณะครูโรงเรียนประถมศึกษา ซึ่งอยู่ในกลุ่ม โรงเรียนที่จัดว่ามีคุณภาพการศึกษาต่ำในจังหวัดขอนแก่น ตลอดจนปัญหาและอุปสรรคในกระบวนการสร้างแบบทดสอบ การดำเนิน การทดสอบและการประเมินผล โรงเรียนที่เลือกเป็นกรณีศึกษา ให้ชื่อสมมติว่าโรงเรียนบ้านหนองตะใคร่ และโรงเรียนบ้าน โนนหิน เป็นโรงเรียนที่มีระดับคุณภาพสูงสุด และต่ำสุดของ กลุ่มโรงเรียนกุดน้ำใส ตามลำดับ ผลการวิจัยสรุปได้ดังนี้ โรงเรียนบ้านหนองตะใคร่และโรงเรียนบ้านโนนหิน มี ลักษณะที่คล้ายคลึงกัน คือ มีครูทั้งหมด 6 คน สอนประถม- ศึกษาปีที่ 6 จำนวน 2 คน พฤติกรรมการสอนส่วนใหญ่บรรยาย แล้วให้นักเรียนทำแบบฝึกหัดตลอดชั่วโมง ในด้านการวัดและ ประเมินผล ครูทุกคนได้รับการอบรม และทราบว่าการวัดและ ประเมินผลการเรียนเป็นหน้าที่ของครูผู้สอน รวมทั้งจะต้อง จัดทำเอกสารต่าง ๆ ได้แก่ บัญชีเรียกชื่อ สมุดประจำตัว นักเรียน หลักฐานแสดงผลการเรียน ฯลฯ นอกจากนี้คณะครูยังมี ความคิดเห็นพ้องกันว่า ระเบียบการประเมินผลการเรียนใน ปัจจุบันมีความเหมาะสมดี กระบวนการวัดและประเมินผลการเรียน แบ่งเป็น 2 ลักษณะ คือ การประเมินผลเพื่อปรับปรุงการเรียนการสอน ซึ่งพบว่า คณะครูทั้งสองโรงเรียนมักจะสอนเนื้อหาใหม่โดยมิได้กลับไป ตรวจสอบความรู้พื้นฐานหรือการผ่านจุดประสงค์การเรียนรู้ ของนักเรียนจากชั้นที่ผ่านมา ในระหว่างการเรียนการสอน ครู กระทำการวัดและประเมินเป็นครั้งคราวด้วยการสังเกต สัม- ภาษณ์ และตรวจผลงาน การจัดทำเอกสารที่กำหนดไว้ในระเบียบ การประเมินผลการเรียนยังไม่ครบถ้วน ไม่เป็นปัจจุบัน การ ทดสอบปลายภาคเรียนที่ 1, 2 ในภาคความรู้กลุ่มโรงเรียนจัด ทำเครื่องมือ ดำเนินการสอบ และรายงานผล ส่วนครูผู้สอน ดำเนินการสอบภาคปฎิบัติทั้งหมด สำหรับการประเมินผลเพื่อ ตัดสินผลการเรียน พิจารณา 3 เกณฑ์ได้แก่ เวลามาเรียน การ ผ่านจุดประสงค์การเรียนรู้ และผลการสอบปลายปี ซึ่งปรากฎ ว่า การลงเวลามาเรียนทั้งสองโรงเรียนยังทำไม่ถูกต้องตาม ความเป็นจริง ขณะเดียวกันการตรวจสอบการผ่านจุดประสงค์การ เรียนรู้ มักกระทำในช่วงสัปดาห์สุดท้ายก่อนปิดภาคเรียนโดย ใช้เวลาสั้น ๆ สังเกตและประเมินพฤติกรรมนักเรียนแต่ละคน ส่วนการสอบปลายปีชั้นประถมศึกษาปีที่ 6 สำนักงานการประถม- ศึกษา จังหวัดขอนแก่น เป็นผู้ดำเนินการจัดทำเครื่องมือและ คณะครูภายในกลุ่มโรงเรียนเป็นผู้ดำเนินการสอบ การสร้างแบบทดสอบ ที่ผ่านมาคณะครูส่วนใหญ่มักไม่ สร้างข้อสอบขึ้นใช้เอง ดังนั้นกลุ่มโรงเรียนจึงเข้ามารับ ผิดชอบและดำเนินการสร้างแบบทดสอบของกลุ่มโรงเรียน ได้แก่ แบบทดสอบวัดจุดประสงค์การเรียนรู้ในสมุดประจำชั้น ตั้งแต่ ชั้นประถมศึกษาปีที่ 1 (ป.02-2/1) ถึงชั้นประถมศึกษาปีที่ 6 (ป.02-2/6) ทุกกลุ่มประสบการณ์และแบบทดสอบวัดผลสัมฤทธิ์ ปลายภาคเรียน การสร้างแบบทดสอบทั้งสองชนิดมีขั้นตอนคล้าย คลึงกัน กล่าวคือ คณะกรรมการกลุ่มโรงเรียนมีมติให้คณะทำ- งานศูนย์วิชาการกลุ่มจัดทำแบบทดสอบ คณะทำงานจะประชุม ปรึกษาหารือ วางแผน กำหนดขอบเขตเนื้อหา และแบ่งหน้าที่ รับผิดชอบ จากนั้นแต่ละคนจะสร้างข้อสอบโดยมีวิธีการคล้าย คลึงกัน เช่น นำจำนวนจุดประสงค์การเรียนรู้ที่จะสร้าง ข้อสอบไปหารจำนวนข้อสอบทั้งหมด จะได้จำนวนข้อสอบที่ต้อง สร้างในแต่ละจุดประสงค์ การสร้างข้อสอบกระทำด้วยวิธีคัด เลือก ปรับปรุง แก้ไขจากข้อสอบในหนังสือวัดจุดประสงค์การ เรียนรู้ หนังสือแบบฝึกหัด คู่มือครู และสร้างเพิ่มเติม เพื่อให้สอดคล้องกับจุดประสงค์การเรียนรู้ เมื่อได้ข้อสอบ ครบตามจำนวนที่ต้องการแล้ว จัดพิมพ์ลงกระดาษไข ตรวจหาความ ถูกต้อง และนำส่งสำนักงานกลุ่มโรงเรียน จากนั้นคณะทำงาน ศูนย์วิชาการกลุ่มช่วยกันอัดสำเนา เย็บเป็นฉบับบรรจุลงใน กล่อง พร้อมจะนำไปใช้ต่อไป จากการวิเคราะห์แบบทดสอบวัดผลสัมฤทธิ์ปลายภาคเรียน ที่ 1, 2 พบว่าข้อสอบส่วนใหญ่วัดพฤติกรรมด้านความรู้ ความ จำ เมื่อพิจารณาตามคุณลักษณะของข้อสอบที่ดี ปรากฎว่าข้อ- สอบส่วนใหญ่อยู่ในเกณฑ์ดี เนื้อหาวิชาและสมรรถภาพที่วัด สอดคล้องกับแบบทดสอบประเมินคุณภาพนักเรียนของจังหวัดขอน- แก่นพอสมควร โดยกลุ่มสร้างเสริมลักษณะนิสัยและกลุ่มการงาน และพื้นฐานอาชีพ มีความสอดคล้องมากที่สุด ซึ่งส่งผลให้ นักเรียนภายในกลุ่มโรงเรียนกุดน้ำใสมีระดับผลสัมฤทธิ์ทาง การเรียนในกลุ่มประสบการณ์ดังกล่าวสูงกว่ากลุ่มประสบการณ์ อื่น ๆ ปัญหา อุปสรรคทางด้านการวัดและประเมินผลการเรียน พบ ว่า ครูมีภาระหน้าที่มาก สอนคนละประมาณ 25-30 ชั่วโมงต่อ สัปดาห์ ขณะเดียวกันต้องทำหน้าที่พิเศษอื่น ๆ เช่น งาน ข้อมูล งานสารบรรณ งานโครงการต่าง ๆ ฯลฯ ทำให้ไม่ค่อยมี เวลาจัดทำเครื่องมือวัดผลการเรียน สอนซ่อมเสริม และวางแผน การใช้เครื่องมือที่มีอยู่ให้มีประสิทธิภาพ ขณะเดียวกัน นักเรียนมักขาดเรียนช่วยผู้ปกครองทำงาน เพราะผู้ปกครอง ส่วนใหญ่ฐานะยากจน ต้องทำงานเพื่อเลี้ยงชีพ จึงมีเวลาดูแล เอาใจใส่ต่อการเรียนของบุตรหลานน้อย กอปรกับต้องให้เรียน จบชั้นประถมศึกษาปีที่ 6 แล้วออกไปช่วยทำงานมากกว่าให้ เรียนต่อ นอกจากนี้ งบประมาณที่ได้รับจัดสรรไม่เพียงพอต่อ ความต้องการของโรงเรียน และกลุ่มโรงเรียน เป็นเหตุให้การ บริหารงาน/โครงการไม่บรรลุผลเท่าที่ควร ปัจจัยที่มีผลกระทบต่อระบบการประเมินผลการเรียน ได้- แก่ ครูผู้สอน ผู้บริหารโรงเรียน นักเรียน ผู้ปกครอง ระบบ การบริหารงานด้านวิชาการ ชุมชนและสิ่งแวดล้อม ปัจจัยที่ ทั้งสองโรงเรียนมีลักษณะคล้ายคลึงกัน คือ สภาพชุมชนตั้ง อยู่ในพื้นที่ห่างไกล การคมนาคมและการสื่อสารไม่สะดวก สภาพแวดล้อมในชุมชนไม่เอื้ออำนวยให้นักเรียน ผู้ปกครอง กระตือรือร้นต่อการศึกษา ส่วนปัจจัยที่แตกต่างกันอันส่งผล ให้โรงเรียนบ้านโนนหินมีคุณภาพการศึกษาต่ำกว่าโรงเรียน บ้านหนองตะใคร่คือ ความเอาใจใส่ในการทำงานของผู้บริหาร โรงเรียนและครูผู้สอน ความรู้พื้นฐานหรือความพร้อมในการ เรียนของผู้เรียน