วิทยานิพนธ์ (ค.ด.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2556

การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาสภาพ ปัญหา และความต้องการในการพัฒนาการเรียนรู้เพื่อเสริมสร้างทักษะการคิดวิจารณญาณในการป้องกันการเสพยาเสพติดสำหรับเยาวชนนอกระบบโรงเรียนในภาคใต้ 2) พัฒนารูปแบบการจัดการศึกษานอกระบบโรงเรียนเพื่อเสริมสร้างทักษะการคิดวิจารณญาณในการป้องกันการเสพยาเสพติด 3) ศึกษาผลการทดลองใช้รูปแบบการจัดการศึกษานอกระบบโรงเรียน และ 4) ศึกษาปัจจัยที่เป็นเงื่อนไขและอุปสรรคเมื่อนำรูปแบบการจัดการศึกษานอกระบบโรงเรียนไปใช้ การวิจัยนี้ใช้การวิจัยแบบผสมผสาน ประกอบด้วย 2 ขั้นตอนหลัก คือ 1) ขั้นตอนการวิจัยสำรวจ เป็นการศึกษาสภาพการพัฒนาการเรียนรู้ ปัญหา และความต้องการในการพัฒนาการเรียนรู้เพื่อเสริมสร้างทักษะการคิดวิจารณญาณในการป้องกันการเสพยาเสพติดสำหรับเยาวชนนอกระบบโรงเรียนในภาคใต้ จากกลุ่มตัวอย่างที่เป็นเยาวชนนอกระบบโรงเรียน 360 คน ผู้บริหาร 9 คน และครู 27 คน ได้มาโดยการสุ่มตัวอย่างแบบหลายขั้นตอน และ 2) ขั้นตอนการพัฒนาเป็นขั้นตอนการร่างรูปแบบการจัดการศึกษานอกระบบโรงเรียน ศึกษาผลการทดลองใช้โดยการวิจัยกึ่งทดลอง จากกลุ่มตัวอย่างที่เป็นเยาวชนนอกระบบโรงเรียน 40 คน ได้มาโดยการเลือกแบบเจาะจง แบ่งเป็นกลุ่มทดลอง 20 คน กลุ่มควบคุม 20 คน การศึกษาปัจจัยและเงื่อนไขในการนำรูปแบบการจัดการศึกษานอกระบบโรงเรียนไปใช้ โดยการสนทนากลุ่ม และเครื่องมือที่ใช้มี5 ชุด ได้แก่ (1) แบบสอบถามสภาพ ปัญหาและความต้องการ (2) แบบสอบถามลักษณะนิสัย (3) แบบสอบความรู้ (4) แบบสอบทักษะการคิดวิจารณญาณ (5) แบบสัมภาษณ์ ผลการวิจัย พบว่า 1. สภาพปัจจุบันเยาวชนนอกระบบโรงเรียนเข้าไปเกี่ยวข้องกับยาเสพติดมากขึ้น ทุกภาคส่วนควรให้ความสำคัญกับการป้องกันการเสพยาเสพติดในกลุ่มนี้ ปัญหาของเยาวชนนอกระบบโรงเรียนคือ ไม่เคยพัฒนาทักษะการคิดวิจารณญาณในการป้องกันการเสพยาเสพติดมาก่อน ส่วนใหญ่จึงต้องการพัฒนาทักษะการคิดวิจารณญาณในการป้องกันการเสพยาเสพติด ในขณะที่ครูและผู้บริหารไม่ค่อยสนใจและไม่ให้ความสำคัญกับการวิจัยและพัฒนาทักษะการคิดวิจารณญาณ 2. ผลการพัฒนารูปแบบการจัดการศึกษานอกระบบโรงเรียน ประกอบด้วย หลักการและกระบวนการเรียนรู้เพื่อเสริมสร้างทักษะการคิดวิจารณญาณมีทั้งหมด 6 องค์ประกอบ คือ 1) วัตถุประสงค์สอดคล้องกับสภาพ ปัญหา และความต้องการ 2) โครงสร้างเนื้อหา เน้นศักยภาพผู้สอน กระบวนการคิด ยาเสพติด และสร้างคุณค่าให้กับตนเอง 3) กระบวนการเรียนรู้เป็นไปตามขั้นตอน 4) แหล่งเรียนรู้และสื่อการเรียนรู้สอดคล้องกับเนื้อหา 5) วัดและประเมินผลจากสภาพงานที่ปฏิบัติจริง 6) ผู้สอน ผู้วิจัย และผู้เรียน เป็นกัลยาณมิตร 3. ผลการทดลองใช้รูปแบบการจัดการศึกษานอกระบบโรงเรียน พบว่า เยาวชนนอกระบบโรงเรียนกลุ่มทดลองที่เรียนโดยใช้รูปแบบการจัดการศึกษานอกระบบโรงเรียนมีคะแนนความรู้ คะแนนลักษณะนิสัย และคะแนนทักษะการคิดวิจารณญาณหลังเรียนสูงกว่ากลุ่มควบคุมอย่างมีนัยสำคัญที่ระดับ .05 4. ปัจจัยและเงื่อนไขที่เกี่ยวข้องกับการนำรูปแบบไปใช้ ได้แก่ 1) จุดมุ่งหมายต้องชัดเจนเหมาะสมกับผู้เรียน 2) เนื้อหามีความหมายนำไปปฏิบัติได้จริง เหมาะสมกับวัย และตรงกับความต้องการ 3) กระบวนการให้ความสำคัญกับผู้เรียน ความรู้ประยุกต์ใช้ได้ทันที กิจกรรมเข้าใจง่ายต่อเนื่อง 4) วัดและประเมินผล คำถามเข้าใจง่าย ยืดหยุ่นตามเวลา 5) สื่อการเรียนรู้ สถานการณ์ปฏิบัติได้ไม่ยาก 6) ผู้สอนและผู้วิจัย เข้าใจปัญหา วิธีแก้ปัญหา มีศักยภาพ และทัศนคติเชิงบวก ผู้เรียนสมัครใจ สนุกสนาน และผ่อนคลาย