วิทยานิพนธ์ (ผ.ม.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2556

วิทยานิพนธ์ฉบับนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาพัฒนาการของภูมิทัศน์วัฒนธรรมของเมืองเก่าลพบุรี 2) วิเคราะห์หาองค์ประกอบและคุณค่าขององค์ประกอบภูมิทัศน์วัฒนธรรมของเมืองเก่าลพบุรี 3) วิเคราะห์แนวโน้มการเปลี่ยนแปลงภูมิทัศน์วัฒนธรรมของเมืองเก่าลพบุรี วิธีการศึกษา คือ การสำรวจภาคสนาม การสังเกตการณ์ การใช้แบบสอบถาม การสัมภาษณ์ผู้เชี่ยวชาญในท้องถิ่น และการศึกษาเอกสารที่เกี่ยวข้อง จากการศึกษาพบว่า พัฒนาการของภูมิทัศน์วัฒนธรรมของเมืองเก่าลพบุรีแบ่งเป็น 4 ช่วง คือ ช่วงที่ 1 สมัยทวารวดีและสมัยลพบุรี (พุทธศตวรรษที่ 12-18) เป็นช่วงแรกเริ่มในการตั้งถิ่นฐานสังคมพัฒนาขึ้นเป็นชุมชนเมือง มีบทบาทเป็นศูนย์กลางการค้าและศูนย์กลางศาสนาพุทธนิกายหินยาน ต่อมาได้รับอิทธิพลจากอารยธรรมขอม ศาสนาพราหมณ์-ฮินดู และศาสนาพุทธนิกายมหายาน ในช่วงที่ 2 ก่อนสมัยอยุธยาและสมัยอยุธยา (พุทธศตวรรษที่ 18-23) เมื่ออิทธิพลของขอมเสื่อมลงจึงเปลี่ยนมานับถือศาสนาพุทธนิกายหินยาน ลพบุรีเป็นเมืองหน้าด่านของกรุงศรีอยุธยา จนกระทั่งรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชเมืองถูกยกฐานะเป็นราชธานีแห่งที่สอง เป็นยุครุ่งเรืองทั้งในด้านการเมืองการปกครอง เศรษฐกิจ สังคมและวัฒนธรรม ต่อมาช่วงที่ 3 สมัยรัตนโกสินทร์ (พ.ศ.2325 – พ.ศ.2475) ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมืองลพบุรีได้รับการบูรณะซ่อมแซมในหลายแห่งให้กลับมามีความสำคัญอีกครั้ง และในช่วงที่ 4 สมัยหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง (พ.ศ.2475 – ปัจจุบัน) สมัยจอมพล ป.พิบูลสงครามเป็นนายกรัฐมนตรี (พ.ศ.2481 - พ.ศ.2500) เมืองลพบุรีได้รับการพัฒนาเปลี่ยนแปลงให้เป็นเมืองศูนย์กลางด้านการทหาร มีการวางผังเมืองใหม่ การพัฒนาเศรษฐกิจ และการขยายเขตเมือง การเปลี่ยนแปลงครั้งนี้ส่งผลกระทบต่อภูมิทัศน์วัฒนธรรมเมืองเก่าลพบุรี ผลการศึกษาพบว่า ภูมิทัศน์วัฒนธรรมของเมืองเก่าลพบุรีเกิดจากการกระทำร่วมกันของธรรมชาติและมนุษย์ก่อให้เกิดองค์ประกอบภูมิทัศน์วัฒนธรรมที่หลากหลาย ประกอบด้วยองค์ประกอบภูมิทัศน์วัฒนธรรมด้านกายภาพ คือ แม่น้ำลพบุรี คูเมือง คันดิน สิ่งก่อสร้างในแต่ละยุค เช่น สถานที่ราชการ พระราชวัง โบราณสถาน องค์ประกอบภูมิทัศน์วัฒนธรรมด้านเศรษฐกิจ คือ ย่านการค้าเก่า และองค์ประกอบภูมิทัศน์วัฒนธรรมด้านสังคมและวัฒนธรรม คือ สถานที่ที่เกี่ยวข้องกับประวัติศาสตร์ ตำนาน และศาสนสถาน ภูมิทัศน์วัฒนธรรมของเมืองเก่าลพบุรีมีแนวโน้มการเปลี่ยนแปลงมากที่สุดในภูมิทัศน์วัฒนธรรมด้านกายภาพ โดยเฉพาะสิ่งก่อสร้างและแหล่งโบราณสถานถูกบุกรุกจากการตั้งถิ่นฐานของชาวบ้าน ข้อเสนอแนะในการอนุรักษ์ภูมิทัศน์วัฒนธรรมของเมืองเก่าลพบุรี ประกอบด้วยมาตรการทางด้านผังเมือง การควบคุมการใช้ประโยชน์ที่ดิน การป้องกันการบุกรุกทำลาย และการควบคุมอาคาร รวมถึงมาตรการจูงใจให้ชาวบ้านตระหนักถึงคุณค่าภูมิทัศน์วัฒนธรรมของเมืองเก่าลพบุรี