วิทยานิพนธ์ (อ.ม.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2556

วิทยานิพนธ์นี้มุ่งศึกษาการซ้อนนิทานในวรรณคดีชาดกของไทยจำนวน 9 เรื่อง ได้แก่ สรรพสิทธิชาดก ทุกัมมานิกชาดก สุรัพภชาดก ศรีวิชัยชาดก ธนัญชัยบัณฑิตชาดก ลิลิตศรีวิชัยชาดก นกกระจาบกลอนสวด สรรพสิทธิ์คำฉันท์ และปะทุมชาฎกว่าด้วยกลแห่งษัตรี เพื่อวิเคราะห์ลักษณะและบทบาทของการซ้อนนิทานในวรรณคดีดังกล่าว ผลการศึกษาพบว่า ลักษณะของการซ้อนนิทานในวรรณคดีชาดกของไทยสัมพันธ์กับโครงเรื่อง จำแนกได้เป็น 2 กลุ่ม คือ การซ้อนนิทานที่เป็นกลวิธีการเล่าเรื่องหลักซึ่งปรากฏในวรรณคดีชาดกที่มีโครงเรื่องไม่ซับซ้อน มีผลต่อการคลี่คลายปมปัญหาหลักของเรื่องทั้งยังช่วยนำเสนอแนวคิดหลักของเรื่องโดยตรง และการซ้อนนิทานที่เป็นกลวิธีการเล่าเรื่องเสริมซึ่งปรากฏในวรรณคดีที่มีโครงเรื่องซับซ้อน มีผลต่อการเล่าเรื่องในเหตุการณ์บางตอนและช่วยนำเสนอแนวคิดเสริมอื่นๆ การซ้อนนิทานในวรรณคดีชาดกมี 4 ประเภท ได้แก่ การซ้อนนิทานเพื่อตั้งคำถาม การซ้อนนิทานเพื่อเป็นอุทาหรณ์ การซ้อนนิทานเพื่ออธิบายเปรียบเทียบ และการซ้อนนิทานเพื่อแสดงอดีตชาติ ประเภทการซ้อนนิทานเหล่านี้ปรากฏอยู่ในแนวเรื่องที่แตกต่างกัน 3 แนวเรื่อง ได้แก่ แนวเรื่องทดสอบความสามารถเพื่อเลือกคู่จะใช้การซ้อนนิทานเพื่อตั้งคำถาม แนวเรื่องพระโพธิสัตว์ต้องโทษประหารจะใช้การซ้อนนิทานเพื่อเป็นอุทาหรณ์ และแนวเรื่องพระโพธิสัตว์แสดงคำสอนจะใช้การซ้อนนิทานเพื่อเป็นอุทาหรณ์ เพื่ออธิบายเปรียบเทียบ และเพื่อแสดงอดีตชาติ โดยมีจุดประสงค์ให้การเล่าเรื่องเพื่อนำเสนอแนวคิดเรื่องปัญญาและปัญญาบารมีของพระโพธิสัตว์ในวรรณคดีกลุ่มนี้ชัดเจนและน่าสนใจยิ่งขึ้น การซ้อนนิทานมีบทบาทในการนำเสนอปัญญาบารมีของพระโพธิสัตว์ซึ่งเป็นผู้ที่สามารถแก้ไขบททดสอบและสั่งสอนบุคคลต่าง ๆ ด้วยวิธีการที่แยบคาย ทั้งยังทำให้ผู้อ่านเข้าใจหลักธรรมทางพระพุทธศาสนาที่เหมาะแก่การดำเนินชีวิตของบุคคลทั่วไป ได้แก่ หลักธรรมเรื่องปัญญา เรื่องการคบคน เรื่องวิบากกรรม เรื่องการบำเพ็ญจิต การซ้อนนิทานจึงเป็นกลวิธีที่ทำให้เกิดการตีความคำสอน และชักนำให้ผู้อ่านเห็นตัวอย่างที่หลากหลายของคำสอนแต่ละเรื่อง ทำให้ผู้อ่านได้วิเคราะห์ใคร่ครวญด้วยปัญญา อันเป็นพันธกิจของวรรณคดีกลุ่มนี้ที่มีบทบาทประการหนึ่งในการสร้างปัญญาให้แก่ผู้อ่าน ผลการวิจัยนี้แสดงให้เห็นอัจฉริยภาพของกวีไทยในสมัยอยุธยาสืบต่อมาถึงกวีไทยในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นที่สามารถนำเรื่องราวและกลวิธีการประพันธ์ในวรรณคดีบาลีและวรรณคดีสันสกฤตมาปรับใช้ในการสร้างสรรค์วรรณคดีชาดกทั้งร้อยแก้วและร้อยกรอง เพื่อมุ่งสื่อสาระธรรมเรื่อง “ปัญญา” ให้แก่คนไทย