วิทยานิพนธ์ (ศป.ม.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2549

การเห่เรือในกระบวนพยุหยาตราชลมารค (เห่เรือหลวง) มีวัตถุประสงค์เพื่อ ให้จังหวะในการพายที่พร้อมเพรียง และ ผ่อนคลายอริยาบทในการพายของฝีพาย สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงสันนิษฐานว่า การเห่เรือในพระบวนพยุหยาตราชลมารคนี้ น่าจะมาจากประเพณีของประเทศอินเดีย ใช้เมื่อพระมหาราชาเจ้าเมืองพาราณสี ประทับในเรือข้ามแม่น้ำคงคาทางในการเห่เรือในปัจจุบัน มี 2 ทางคือ ทางกองทัพเรือและทางกรมศิลปากร โดยทางกองทัพเรือมีต้นแบบมาตั้งแต่สมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยมี หลวงกล่อมโกศลศัพท์ (จอม สุนทรเกศ) เป็นต้นแบบ มีผู้สืบทอดในปัจจุบันคือ พลเรือตรีมงคล แสงสว่าง ศิลปินแห่งชาติสาขาคีตศิลป์ไทย ปีพุทธศักราช 2543 และ นาวาตรีนัฐวัฎ อร่ามเกลื้อ หัวหน้าแผนกเรือพระราชพิธีกองทัพเรือ ส่วนของทางกรมศิลปากรนั้น มีต้นแบบคือ หลวงเสียงเสนาะกรรณ (พัน มุกตาวาภัย) ปัจจุบัน ครูสมชาย ทับพรทำหน้าที่เผยแพร่การเห่เรือของกรมศิลปากร ดนตรีที่ใช้ประกอบในกระบวนพยุหยาตราชลมารคมีด้วยกัน 2 ประเภทคือ ดนตรีที่ใช้เป็นสัญญานในกระบวนเรือพยุหยาตราชลมารค ประกอบด้วย กรับพวง เส้า และแตรฝรั่ง ส่วนประเภทที่ 2 คือ ดนตรีพระราชพิธีในกระบวนพยุหยาตราชลมารค ประกอบไปด้วยวงเครื่องประโคมแตรสังข์มโหรทึก อีกวงหนึ่งคือ วงกลองแขกปี่ชวา 4 วง โดยมาจากกองการสังคีต 2 วง และ มาจากสำนักพระราชวัง อีก 2 วง จากการวิเคราะห์พบว่าในทำนองเห่เรือของทั้ง 2 ทางมีความแตกแต่งกันในบางส่วนเท่านั้น แต่ลีลาในการเห่ของแต่ละทางจะแตกต่างกัน โดยกองทัพเรือจะเน้นความเข้มแข็ง ออกเสียงอย่างชัดเจนให้จังหวะที่พอดีกับการพาย ส่วนของทางกรมศิลปากร จะเน้นความชัดเจนของการออกเสียงของคำเพื่อมิให้ผิดเพี้ยน ใช้กลวิธีพิเศษทางการขับร้องตามหลักดุริยางคศิลป์อย่างอ่อนช้อย แต่ใช้จังหวะการเห่ที่กระชับ