โครงการอาหารเสริม(นม) โรงเรียนสำหรับเด็กวัยก่อนเรียน และประถมศึกษาเป็นโครงการที่รัฐบาล ให้ความสำคัญ และจัดสรรงบประมาณเป็นจำนวนมากนับพันล้านบาท อย่างไรก็ตาม แนวทางการบริหารจัด การในโครงการนี้ ตั้งแต่อดีตจนถึงปัจุบันก็ยังเป็นปัญหาตลอดมา ทำให้เด็กไม่ได้รับประโยชน์จากงบประมาณใน ส่วนนี้เท่าที่ควร โครงการวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อทดสอบการจัดการโครงการอาหารเสิรม(นม)โรงเรียน โดย เลือกประเภทของนมให้เหมาะสมกับสภาพของโรงเรียน ซึ่งทำให้ประหยัดงบประมาณ และเด็กได้รับนมที่มีคุณค่า และปลอดภัย นอกจากนี้ยังสามารถประเมินผลการดำเนินการได้อย่างมีประสิทธิภาพ ในกระบวนการวิจัยได้จัด แบ่งโรงเรียนประถมศึกษา จำนวน 26 แห่ง ใน 5 อำเภอของจังหวัดอุบลราชธานี เป็น 4 กลุ่ม โดยใช้เกณฑ์หลักได้ แก่ ความเพียงพอของบุคลากร ระยะทางจากแหล่งผลิตนมสดพาสเจอร์ไรส์ สภาพการคมนาคม ความพร้อมของ สาธารณูปโภค ความกระตือรือร้นของผู้บริหาร เป็นต้น ทั้งนี้แต่ละกลุ่มโรงเรียนได้รับผลิตภัณฑ์นมต่างประเภทกัน ได้แก่ นมกล่องยูเอชที นมสดพาสเจอร์ไรส์ นมข้นจืด และนมผง เพื่อให้แก่นักเรียนชั้นประถมศึกษาปีที่ 2 ในภาคการ ศึกษาที่ 2/2538 โดยต้นทุนในการใช้นมแต่ละชนิดสำหรับเด็กในปริมาณ 200 ซีซี แตกต่างกันไปดังนี้ นมกล่องยูเอชที = 4.70 บาท นมสดพาสเจอร์ไรส์ = 3.35 บาท นมข้นจืด = 3.30 บาท และนมผง = 3.17 บาท ต้นทุนเหล่านี้รวมถึง ค่านม ค่าขนส่ง ค่าแรงงาน และอุปกรณ์ที่จำเป็นอื่น ๆ กรณีนมสดพาสเจอร์ไรส์บรรจุในถุงพลาสติกปริมาณ 9, 12 และ 18 ลิตร แล้วบรรจุในถังพลาสติกเพื่อขนส่ง ปัจจัยหลักที่ใช้ในการเลือกโรงเรียนที่ใช้นมกล่องยูเอชทีคือเป็น โรงเรียนที่มีขนาดเล็ก ขาดแคลนน้ำดื่ม น้ำใช้ และบุคลากร การเลือกโรงเรียนที่ใช้นมสดพาสเจอร์ไรส์ขึ้นกับระยะ ทางที่ห่างจากโรงงานผลิตนมไม่เกิน 2 ชั่วโมงเดินทาง และความเพียงพอของน้ำใช้ สำหรับโรงเรียนที่ใช้นมข้นจืด ควรมีขนาดเล็ก มีความเพียงพอของน้ำดื่ม น้ำใช้และมีบุคลากรเพียงพอ ส่วนโรงเรียนที่ใช้นมผง ควรมีความเพียง พอของน้ำดื่ม น้ำใช้ และบุคลากร นอกจากนี้ยังได้จัดทำแผ่นพับสำหรับผลิตภัณฑ์นมแต่ละประเภท เพื่อมอบให้ผู้ ปฏิบัติศึกษาในการดำเนินโครงการ โดยมีข้อมูลพื้นฐานของนมชนิดนั้น ความเพียงพอทางโภชนาการ การตรวจ สุขภาพ การเก็บรักษา การเตรียม การล้างภาชนะ และการจัดการขยะ ในช่วงเวลา 3 เดือนที่ทดสอบในโรงเรียน ได้ติดตามประเมินผลการดำเนินการเดือนละครั้ง ซึ่งพบว่าผู้ปฏิบัติ(ร้อยละ 90-100) เห็นว่าข้อมูลที่มีอยู่ในแผ่นพับ มีความเหมาะสมและสมบูรณ์ดี และการนิเทศทุก 1 เดือน เป็นช่วงเวลาที่เหมาะสม คะแนนจากการประเมินผล แสดงว่าโรงเรียนที่ใช้นมกล่องยูเอชที (5 แห่ง) ผ่านการประเมินร้อยละ 80 โรงเรียนที่ใช้นมสดพาสเจอร์ไรส์ (6 แห่ง) ผ่านการประเมินร้อยละ 83 โรงเรียนที่ใช้นมข้นจืด (6 แห่ง) ผ่านการประเมินร้อยละ 67 และโรงเรียนที่ใช้นมผง (9 แห่ง) ผ่านการประเมินร้อยละ 67 ผู้บริหารและผู้ปฏิบัติส่วนใหญ่ (ร้อยละ 80-100) เห็นด้วยกับการใช้ปัจจัยต่าง ๆ ที่กล่าวมาในการจัดชนิดของนมสำหรับโรงเรียน และได้ร่วมกันสรุป ข้อดี ข้อเสีย และอุปสรรคที่ผ่านมาของการใช้นม แต่ละประเภท นอกจากนี้ยังเสนอแนะถึงการบริหารโครงการอาหารเสริม(นม)โรงเรียนในอนาคต อาทิเช่น (ก) รัฐบาล ควรจัดงบประมาณในการซื้อต่อรายหัวเด็ก (ข) ให้โรงเรียนมีส่วนร่วมในการเลือกชนิดและจัดซื้อนม (ค) ให้โรงเรียน บริหารเงินส่วนที่เหลือในกรณีที่ใช้นมชนิดที่มีราคาถูกกว่า (ง) จัดให้มีการนิเทศและให้ความรู้เรื่องนมแก่ครูและ นักเรียนอย่างสม่ำเสมอ (จ) ให้รัฐบาลกำหนดราคามาตรฐานของนมแต่ละชนิดให้ชัดเจน ภาชนะบรรจุของนมกล่อง ยูเอชทีก่อปัญหาขยะมากที่สุดคือ 3.2 กิโลกรัม/คน/ปี ส่วนนมผงก่อปัญหาขยะต่ำที่สุด คือ 0.05 กิโลกรัม/คน/ปี การ จัดระบบการกระจายนมตามที่เสนอแนะ ไม่ควรมีผลกระทบต่อเกษตรกร เพราะปริมาณการบริโภคภายในประเทศ เพียงพอร้อยละ 50-60 เท่านั้น ส่วนที่เหลือยังจำเป็นต้องสั่งเข้าจากต่างประเทศ