ไข้หวัดนก (Avian influenza หรือ Bird flu) เป็นโรคติดต่อร้ายแรงที่มีผลต่อระบบทางเดินหายใจ ทางเดินอาหาร หรือระบบประสาท ในสัตว์ปีกหลายชนิด โดยการติดเชื้อในสัตว์ปีกจะหลากหลายตั้งแต่การติดเชื้อเฉพาะที่แบบไม่รุนแรง เช่น การติดเชื้อที่ระบบทางเดินหายใจ ไข่ลด จนถึงการติดเชื้อแบบรุนแรงทั้งระบบ ที่ทำให้มีอัตราการตายสูงถึง 100%(1),(2) โรคนี้พบเป็นครั้งแรกในปีค.ศ. 1878 โดยรู้จักกันในชื่อของ fowl plague(3-6) ต่อมาในปี ค.ศ.1901 จึงพบว่าเชื้อที่เป็นสาเหตุของโรคนี้เกิดจากเชื้อไวรัส และมาพบว่าเชื้อนี้มีความสัมพันธ์กับ mammalian influenza A virus ในปีค.ศ.1955(3),(6),(7) และในปีค.ศ.1961 ได้มีการตรวจพบเชื้อ avian influenza virus สายพันธุ์ H5N1 เป็นครั้งแรกในนกทะเลที่ทวีปแอฟริกา เชื้อไวรัสดังกล่าวแพร่กระจายอยู่นกเป็ดน้ำหลายชนิด (wild waterfowl) นกทะเล (shorebird) และนกนางนวล (gull) ซึ่งเป็นสัตว์เจ้าบ้านตามธรรมชาติ (natural reservoir) ของเชื้อไวรัสนี้ โดยจะไม่ทำให้สัตว์ปีกเหล่านี้แสดงอาการป่วย แต่สามารถทำให้สัตว์ปีกที่เราเลี้ยงไว้ เช่น ไก่ ไก่งวง ป่วยหนักและตายได้ทำให้เกิดความสูญเสียในทางเศรษฐกิจเป็นอย่างมาก(8) ดังเช่นการแพร่ระบาดของเชื้อ avian influenza virus สายพันธุ์ H5N1 ในประเทศไทยในช่วงปลายปีค.ศ.2003 ถึงต้นปีค.ศ.2004 ยังผลให้เกิดความเสียหายเป็นอย่างมากต่ออุตสาหกรรมไก่ไข่ ไก่เนื้อ เป็ด และสัตว์ปีกนานาชนิด ปกติแล้วเชื้อไวรัสนี้ไม่ติดต่อถึงคนโดยตรงและไม่ระบาดในกลุ่มคน(9) แต่อย่างไรก็ตามปัจจุบันพบว่ามีรายงานการติดต่อและการระบาดในคนหลายกรณี โดยพบว่าเกิดจาก avian influenza virus สายพันธุ์ H5N1 นับตั้งแต่ช่วงปีค.ศ. 1997 เป็นต้นมาซึ่งเป็นครั้งแรกที่พบว่าเชื้อไวรัสนี้สามารถติดต่อถึงคนได้ใน ฮ่องกง โดยการระบาดในครั้งนั้นพบว่ามีผู้ติดเชื้อจำนวน 18 คนโดย 6 คนในจำนวนนี้เสียชีวิตลง(10-15) ตั้งแต่นั้นมาก็มีรายงานเกี่ยวกับการติดต่อของเชื้อ avian influenza virus สายพันธุ์ H5N1ในมนุษย์อีก ได้แก่ ในปีค.ศ. 2003 มีรายงานการติดต่อของเชื้อ avian influenza virus สายพันธุ์ H5N1 สองรายในครอบครัวชาวฮ่องกงที่ได้เดินทางไปสาธารณรัฐประชาชนจีน(16),(17) ต่อมาในเดือนมกราคม ค.ศ.2004 ประเทศเวียดนามได้มีการยืนยันการป่วยตายของคนที่มีส่วนเกี่ยวข้องกับไก่ที่ ล้มตายจำนวนมากจากเชื้อ avian influenza virus สายพันธุ์ H5N1 ในไก่(18) สำหรับในประเทศไทยมีการระบาดและล้มตายของสัตว์ปีกและไก่จำนวนมากไล่จากภาค เหนือตอนล่าง ภาคกลางและภาคตะวันออกหลายจังหวัดนับตั้งแต่เดือนพฤศจิกายน ค.ศ.2004 และในเดือนมกราคม ค.ศ.2004 ได้มีการยืนยันการป่วยตายของคนจากเชื้อ avian influenza virus สายพันธุ์ H5N1 ที่ไปสัมผัสกับสัตว์ปีกที่ติดเชื้อ โดยปัจจุบันพบว่ามีผู้ติดเชื้อตายทั้งหมด 8 คน จากผู้ติดเชื้อทั้งหมด 12 คน(16),(19) นอกจากเชื้อ avian influenza virus สายพันธุ์ H5N1 แล้วเชื้อ avian influenza virus สายพันธุ์อื่นที่มีรายงานว่าสามารถติดต่อถึงคนได้ ได้แก่ สายพันธุ์ H7N7 และสายพันธุ์ H9N2 โดยสายพันธุ์ H7N7 พบว่าในปีค.ศ.1996 สามารถเพาะแยกเชื้อได้จากตาของผู้หญิงชาวอังกฤษที่เลี้ยงเป็ด และเป็นโรคเยื่อตาขาวอักเสบ (conjunctivitis)(20) ต่อมาในปี ค.ศ.2003 มีรายงานว่ามีผู้ป่วยเนื่องจากเชื้อ avian influenza virus สายพันธุ์ H7N7 มากกว่า 80 ราย และมีผู้ป่วยหนึ่งรายเสียชีวิต โดยผู้ป่วยและตายเหล่านี้เป็นกลุ่มคนที่เกี่ยวข้องกับสัตว์ปีกหรือกำจัด สัตว์ปีกในระหว่างการระบาดของไข้หวัดนกในประเทศเนเธอร์แลนด์(21),(22) ส่วนสายพันธุ์ H9N2 พบว่าในปีค.ศ.1998 1999 และ2003 สามารถแยกเชื้อ avian influenza virus สายพันธุ์ H9N2 ในผู้ป่วยชาวฮ่องกง ซึ่งลักษณะการป่วยไม่รุนแรง (influenza-like symptom) และหายเองได้ (23-26) วิธีการวินิจฉัย avian influenza virus มีอยู่ด้วยกันหลายวิธีได้แก่ การเพาะแยกเชื้อไวรัส (virus isolation) ในไข่ไก่ฟัก (embryonated fowl