การวิจัยระบบการผลิตเนื้อโคพื้นเมืองภาคใต้และโอกาสทางการตลาด ทำการศึกษาในจังหวัด นครศรีธรรมราชและสุราษฏร์ธานี ซึ่งเป็นตัวแทนระบบการผลิตโคพื้นเมืองของจังหวัดในภาคใต้ตอนบน โดยเน้นกลุ่มที่เลี้ยงโคพื้นเมืองแบบปล่อยแทะเล็มในทุ่งหญ้าธรรมชาติเป็นหลัก การศึกษาประกอบด้วย สภาพการเลี้ยงและการจัดการ แหล่งและคุณภาพอาหารหยาบ ลักษณะประจำพันธุ์ คุณภาพซากและ ผลผลิตจากการฆ่าโค การตลาดและช่องทางการตลาดโคพื้นเมือง เก็บข้อมูลด้วยการสัมภาษณ์โดยใช้ แบบสอบถามเป็นเครื่องมือ ในการศึกษาชนิดและคุณภาพอาหารหยาบใช้วิธีสุ่มเก็บตัวอย่างพืชอาหาร สัตว์จากพื้นที่เพื่อจำแนกชนิดและวิเคราะห์องค์ประกอบทางโภชนะ เกษตรกรผู้เลี้ยงโคพื้นเมืองส่วนใหญ่เลี้ยงโคเพื่อเป็นอาชีพเสริมร่วมกับการทำนา สวนยางพารา สวนผลไม้ หรือสวนปาล์มน้ำมัน และเลี้ยงเป็นรายย่อยเฉลี่ยครัวเรือนละ 7-8 ตัว ส่วนใหญ่เลี้ยงโคมานาน มากกว่า 10 ปี โดยเลี้ยงพันธุ์พื้นเมืองเป็นหลัก วัตถุประสงค์เลี้ยงเพื่อเป็นรายได้เสริม โดยขายในรูปโคเนื้อ บางรายเลี้ยงเป็นโคซน มีการเพาะพันธุ์โคที่มีสายเลือดของโคซนจำหน่าย ซึ่งเป็นการสร้างมูลค่าเพิ่ม ให้กับโคพื้นเมือง สภาพการเลี้ยงโคในช่วงฤดูแล้ง เกษตรกรปล่อยโคแทะเล็มตามทุ่งนาหรือทุ่งหญ้า สาธารณะ โดยปล่อยรวมกันเป็นฝูงหรือผูกล่ามในสวนยางพารา หรือสวนปาล์มน้ำมัน ในฤดูฝนช่วงที่น้ำ ท่วมขัง จะนำโคไปเลี้ยงบริเวณที่ดอนและเกี่ยวหญ้ามาให้กิน เกษตรกรส่วนใหญ่นำโคขังคอกในตอน กลางคืน ลักษณะโรงเรือนส่วนใหญ่เป็นแบบชั่วคราว หลังคามุงด้วยสังกะสีหรือจาก มีลวดหนามหรือไม้ ไผ่กั้นเป็นรั้ว ไม่มีการเทพื้นคอก บางรายอาศัยพื้นที่ใต้ถุนบ้านเลี้ยงขังโค ในด้านสุขาภิบาลเกษตรกรร้อยละ 70-79 มีการทำวัคซีนป้องกันโรคปากและเท้าเปื่อย มีการกำจัดพยาธิภายนอกและภายในด้วยยาถ่าย พยาธิ เกษตรกรบางรายใช้สมุนไพรร่วมในการกำจัดพยาธิเกษตรกรร้อยละ 86.40 และ 73.80 ในจังหวัด นครศรีธรรมราชและสุราษฏร์ธานี ไม่เคยจดบันทึกหรือทำทะเบียนประวัติโค การผสมพันธุ์ส่วนใหญ่ใช้ วิธีผสมจริงโดยใช้พ่อพันธุ์โคพื้นเมือง ส่วนวิธีการผสมเทียมพบในจังหวัดสุราษฏร์ธานีมากกว่าในจังหวัด นครศรีธรรมราช ซึ่งน้ำเชื้อที่ใช้ผสมเทียมมักเป็นโคพันธุ์เนื้อ ในด้านลักษณะรูปร่างโคพื้นเมืองภาคใต้ พบว่ามีความหลากหลายในด้านสี เขาและขวัญ โดย ลักาณะเหล่านี้ถูกนำมาใช้ร่วมในการคัดเลือกโคพันธุ์พื้นเมืองไว้ใช้งานหรือเป็นโคชนที่ดี จากการสำรวจสีขน ของโคพื้นเมืองภาคใต้ พบว่ามีสีน้ำตาลมากที่สุดร้อยละ 41.46 สีน้ำตาลดำร้อยละ 30.70 ส่วนสีดำและสี ลายพบน้อยกว่า คือ ร้อยละ 20.92 และ 6.92 ตามลำดับ ลักษณะเขาในโคเพศผู้จะมีขนาดใหญ่ ยาวและ แข็งแรงกว่าเพศเมีย ในการคัดเลือกพันธุ์โคชน มักพบลักษณะเขาวงเขารอมและเขตรงมาก ส่วนเขาแบะ จะพบในเพศเมียมากกว่า ผลสำรวจในโคพื้นเมืองทั้งเพศผู้และเมียพบว่าลักษณะเขากางพบมากที่สุด (ร้อยละ 28.64) รองลงมาเป็นเขาตรง เขารอม เขาวงและเขกุบ (ร้อยละ 16.74, 15.71, 14.88และ 10.19 ตามลำดับ) สำหรับลักษณะของขวัญบนตัวโคที่พบมากทั้งในโคเพศผู้เพศเมีย ได้แก่ ขวัญสีจักรซึ่งพบ ในโคทุกตัว ขวัญแท่นพระยา ขวัญจำใจ ขวัญโคนหู และขวัญซอกขา การศึกษาชนิดและคุณค่าทางโภชนะของอาหารหยาบที่ใช้เลี้ยงโคพื้นเมืองในจังหวัด นครศรีธรรมราชและสุราษฏร์ธานี โดยเก็บตัวอย่างอาหารหยาบที่เกษตรกรนำมาเลี้ยงโคและจากบริเวณที่ นำโคไปเลี้ยง โดยการแทะเล็ม แบ่งพื้นที่เก็บตัวอย่างของทั้งสองจังหวัดเป็นสองเขตพื้นที่ คือ เขตพื้นที่ ราบลุ่มและที่ราบเชิงเขา ทำการเก็บตัวอย่างทั้งสองฤดูกาล คือ ฤดูฝนและฤดูแล้ง ตัวอย่างอาหารหยาบ จากการสำรวจแต่ละครั้งจะถูกบันทึกตามชื่อท้องถิ่นที่เรียกและชื่อทางพฤกษศาสตร์ และนำไป วิเคราะห์องค์ประกอบทางโภชนะแยกตามจังหวัด เขตพื้นที่และฤดูกาล ผลการศึกษาพบว่าชนิด ของอาหารหยาบทั้งสองจังหวัดทั้งในเขตพื้นที่ราบลุ่มและที่ราบเชิงเขา พบว่าเป็นพืชอาหารหยาบสดทั้งหมด ซึ่งส่วนใหญ่เป็นพืชตระกูลหญ้า ไม่มีการใช้อาหารหยาบอื่นเป็นอาหารโค ผลการสำรวจในจังหวัด นครศรีธรรมราช เขตพื้นที่ราบลุ่ม พืชอาหารสัตว์ที่พบมากมี 17 ชนิด ซึ่งชนิดที่เป็นนพืชอาหารสำคัญใน เขตนี้ คือ หญ้าหวายข้อ ส่วนเขตที่ราบเชิงเขา พืชอาหารสัตว์ที่พบมากมี 18 ชนิด และชนิดพืชที่สำคัญที่ใช้ เลี้ยงโค คือ หญ้าหราด ผลการสำรวจในจังหวัดสุราษฏร์ธานีไม่พบว่ามีพืชอาหารสัตว์ที่เด่นเฉพาะถิ่น พืช อาหารสัตว์ที่พบมากในเขตพื้นที่ลุ่มมี 20 ชนิด โดยพืชที่พบมาก คือ หญ้ามาเลเซีย หญ้าหวายนา หญ้าเจ้าเชน และหญ้าอะคราตั้ม ส่วนเจตพื้นที่ราบเชิงเขาพืชอาหารสัตว์ที่พบมากมี 15 ชนิด โดยพืชที่พบมาก ได้แก่ หญ้ามาเลเซีย หญ้าหราด หญ้าตีนนกและหญ้าเนเปียร์ ผลการศึกษาคุณค่าทางโภชนะของอาหาร หยาบเฉลี่ยทั้งสองฤดูของจังหวัดนครศรีธรรมราชพบว่ามีโปรตีนเฉลี่ยร้อยละ 10.19 ปริมาณเยื่อใยในรูป NDF, ADF ADL คิดเป็นร้อยละ 35.44 39.38 และ 4.63 ตามลำดับ ส่วนคุณค่าทางโภชนะของพืชอาหาร สัตว์ในจังหวัดสุราษฏร์ธานีมีค่าใกล้เคียงกัน คือ มีโปรตีนเฉลี่ยร้อยละ 9.48 ปริมาณเยื่อใยในรูป NDF, ADF และ ADLคิดเป็นร้อยละ 68.70, 40.09 และ 4.07 ตามลำดับ นอกจากนี้มีแนวโน้มว่าพืชอาหารสัตว์ ในฤดูฝนมีเปอร์เซ็นต์โปรตีนสูงกว่าในฤดูแล้งทั้งสองจังหวัด การศึกษาคุณภาพซากและผลผลิตจากซากโคพื้นเมืองทั้งสองจังหวัด โดยใช้โคพื้นเมืองเพศผู้ไม่ ตอนที่เลี้ยงด้วยหญ้าอาหารสัตว์ธรรมชาติ อายุประมาณ 2 ปี จำนวน 16 ตีว จังหวัดละ 8 ตัว โดยสุ่มจากฤดู ฝน 4 ตัว และฤดูแล้ง 4 ตัว ผลการศึกษาพบว่าอิทธิพลของฤดูกาลและจังหวัดไม่มีผลต่อลักษณะซากและ ผลผลิตจากซาก โดยโคที่เข้าฆ่าในจังหวัดนครศรีธรรมราชมีน้ำหนักชีวิตเฉลี่ย 205 กิโลกรัม เปอร์เซ็นต์ ซากเท่ากับ 51.22 ความยาวซาก 37.32 นิ้ว พื้นที่หน้าตัดเนื้อสัน 9.72 ตารางนิ้ว ส่วนโคพื้นเมืองของ สุราษฏร์ธานีน้ำหนักมีชีวิตเฉลี่ย 220.37 กิโลกรัม เปอร์เซ็นต์ซากเท่ากับ50.10 ความยาวซาก 38.01 นิ้ว พื้นที่หน้าตัดเนื้อสัน 9.52 ตารางนิ้ว ด้านผลผลิตจากซากพบว่าโคพื้นเมืองทั้งจังหวัดมีผลผลิตจากซาก ใกล้เคียงกัน คือ เปอร์เซ็นต์เนื้อแดงรวมเท่ากับ 71.60 และ 71.26 เปอร์เซ็นต์ไขมันเท่ากับ 2.20 และ 1.97 และมีเปอร์เซ็นต์กระดูก 22.97 และ 22.93 ตามลำดับ และเมื่อเฉลี่ยรวมทั้งสองจังหวัดพบว่าโคพื้นเมือง ภาคใต้มีน้ำหนักเข้าค่าเฉลี่ย 212.69 กิโลกรัม คิดเป็นเปอร์เซ็นต์ซาก 50.66 มีความยาวซาก 37.67 นิ้ว และ พื้นที่หน้าตัดเนื้อสัน 9.62 ตารางนิ้ว โคพื้นเมืองให้ผลผลิตเปอร์เซ็นต์เนื้อแดงรวม 71.43 เปอร์เซ็นต์ไขมัน และกระดูกเฉลี่ย 2.08 และ 22.95 ตามลำดับ การตลาดโคพื้นเมืองภาคใต้ สำหรับตลาดโคมีชีวิตภายในท้องถิ่น ส่วนใหญ่เป็นการซื้อขายโค หมุนเวียนใช้ประโยชน์ในพื้นที่ เพื่อใช้เนื้อบริโภคและใช้ในกิจกรรมหรือพิธีการต่าง ๆ โดยมีพ่อค้ามารับ ซื้อโคถึงคอก ซึ่งตลาดนี้นิยมโดเต็มวัยหรือโคที่ปลดจากการเป็นโคชนแล้ว ราคาซื้อขายขึ้นอยู่กับขนาด และเพศ เพศผู้จะราคาสูงกว่าเพศเมีย อีกส่วนหนึ่งเป็นการซื้อขายในรูปขายพันธุ์โคเพื่อนำไปเลี้ยงต่อ หรือ ขายเป็นโคชน ราคาจึงขึ้นอยู่กับสายพันธุ์และประวัติการชนรวมทั้งการมีลักษณะโคชนที่ดี ตลาดโคมีชีวิต ที่ส่งต่างประเทศ พ่อค้าส่งออกเป็นผู้ประสานการติดต่อซื้อขายกับพ่อค้าต่างประเทศ เช่น ประเทศ มาเลเซียและบรูไน โดยรวบรวมจากพ่อค้ารายย่อยในท้องถิ่น ส่วนใหญ่เป็นโคเต็มวัยและโคที่ปลดจาก การเป็นโคชนเช่นกัน ด้านการตลาดเนื้อโคชำแหละในทั้งสองจังหวัด แบ่งเป็นตลาดเนื้อโคในเมืองและตลาด ในชนบท พบว่าเนื้อโคที่ใช้บริโภคร้อยละ 80-85 เป็นโคพื้นเมืองภาคใต้ ส่วนอีกร้อยละ 15-20 เป็นโค ลูกผสมหรือโคขุน ตลาดจำหน่ายเนื้อโคในเมืองจัดเป็นตลาดขนาดใหญ่ เช่น ตลาดสดของเทศบาล โดย พ่อค้าขายเนื้อรับซื้อเนื้อจากโคที่เข้าฆ่าในโรงฆ่าของเทศบาล ส่วนตลาดในชนบท เช่น ตลาดนัด และ ตลาดเปิดท้าย ส่วนใหญ่พ่อค้าจะซื้อโคมีชีวิตมาฆ่าชำแหละเอง ซึ่งเกือบทุกชนิดส่วนของโคสามารถ จำหน่ายได้หมด ราคาจำหน่ายเนื้อโค ของตลาดในเมืองสูงกว่าตลาดชนบทเล็กน้อย จากการที่เนื้อโค พื้นเมืองภาคใต้เป็นที่นิยมบริโภคทั้งในตลาดท้องถิ่นและตลาดท้องถิ่นและตลาดต่างประเทศเพื่อนบ้าน รวมทั้งโคพื้นเมือง เพศผู้สามารถสร้างมูลค่าเพิ่มในรูปโคชนได้ จึงถือเป็นช่องทางและโอกาสทางการตลาดของโคพื้นเมือง ภาคใต้ที่สามารถพัฒนาต่อไปได้ The purpose of this research was to investigate the current status of native beef cattle production system and market opportunity: a case study at Nakhon Si Thammarat and Suratthani Provinces. The target group was the farmers whose native beef cattle are raised by grazing in the natural pastures. The study focused on the raising conditions, sources and quality of roughages, traits, carcass quality and yield, markets and marketing channels for the native beef cattle. The data was collected by interview. Information about types and quality of roughages was collected by randomly sampling green forage, then the types were identified and their nutritive values were analyzed. Most farmers raised cattle as a supplementary occupation apart from their main agricultural work such as paddy fields, rubber plantation, orchards and oil palm plantation. Generally, they were small scale farmers with the number of cattle averaging at 7–8 heads/farm. Most of them have raised the cattle for more than 10 years. The most common breed was native beef cattle. The main purpose was to earn additional income; that is, they were sold as beef cattle or fighting bulls. Fighting bulls were also bred for selling, adding more value to the native cattle. In the dry season, the farmers let the cattle into the paddy fields or natural pastures. The cattle would be left in the natural pastures or tied in the rubber plantation. In the rainy season, when the area was flooded, the cattle were brought to the higher places and the feed provided. At night, most farmers kept their cattle in the cattle houses. The cattle houses were normally built temporarily. The roof was covered with zinc roofing sheets or palm thatches. The house was confined with bamboo stem or barbed wire while the floor was left in soil. Some kept their cattle under their houses. With respect to the sanitation, most farmers (70–79%) vaccinated their cattle to prevent foot and mouth disease, disinfected the external parasites and had their cattle dewormed. Some farmers used both drugs and herbal plants to control internal parasites. Most farmers in Nakhon Si Thammarat and Suratthani provinces (86.40% and 73.80%, respectively) had never kept any records of their cattle. Most of their cows were naturally mated with the native bulls. The artificial insemination was found more in Suratthani than in Nakhon Si Thammarat. The semen used was taken from the beef breeds. In terms of the characteristics of native cattle in the South of Thailand, it is found that there is a wide variety of colors, horns, and whirling hair. These traits were taken into consideration for breed selection as draft cattle or fighting bulls. From the survey, the colors of the hair, ranked from the most to the least, were brown (41.46%), dark brown (30.70%), black (20.92%), and striped colors (6.92%). The horns of the bulls were larger, longer and stronger than the cows. For the fighting bulls, three types of horns (straight horns, bent-ended horns and semi-circular horns) were always found while straightsided horns was found for the cows. From the survey, the types of horns, ranked from the most to the least, were straight-upright horns (28.64%), straight horns (16.74%), bent-ended horns (15.71%), semicircular horns (14.88%), and whorled front-oriented horns (10.19%). The whirling hair on the body (Kwan) found in every cattle, were different types. The dominant types was Kwan Sijak, followed by Kwan Tanphraya, Kwan Jumjai, Kwan Kone-hoo, Kwan Core, and Kwan Socka. In the areas of types and nutritive values of roughages fed to the native cattle in Nakhon Si Thammarat and Suratthani provinces, the study was conducted in both rainy and dry seasons. The survey area was divided into 2 parts: plain and foothill areas. Samples of roughages from each survey were recorded according to their local names and scientific names. The result revealed that the cattle were mainly fed with green forages and most belonged to grass family. In the plain areas in Nakhon Si Thammarat province, 17 types of forages were found, Among these, the most importance type of forages farmers harvested as their cattle feed was Hemarthria altissima. In the foothill areas, 18 types of forages were found. The most importance type of forage farmers harvested as the cattle feed was Microstegium ciliatum. For the survey in Suratthani province, in the plain areas, the number of forages found were 20 types. Although there were no prominent types, most belonged to Axonopus compressus, Ischaemum magnum, I. timorense and Paspalum atratum. In the foothill areas, there were 15 types of forages, most belonged to A. compressus, Migrostegium ciliatum, Pennisetum purpureum and Digitaria ciliaris. The analysis of the nutritive values of the forages averaging from both seasons in Nakhon Si Thammarat province revealed that they consisted of 10.19% protein, and the amount of NDF, ADF and ADL was 65.44, 39.38, and 4.63%, respectively. The nutritive values of the forages in Suratthani province were comparable to those of Nakhon Si Thammarat province. That is, they contained 9.48% protein, and the amount of NDF, ADF and ADL at 68.70, 40.09 and 4.07%, respectively. The nutritive values of the forages in rainy season seem to be higher than those of in dry season. The carcass quality and yield were analyzed in both provinces. Sixteen two-year-old male cattle fed with natural forages were used. Eight cattle were randomly sampled from each province; four cattle were sampled in the rainy season and four in the dry season. The result found no differences on carcass quality and carcass yields between cattle from two seasons and two provinces. The cattle in Nakhon Si Thammarat province showed the average live weight at 205 kg, After the slaughter, the carcass percentage was 51.22, carcass length 37.32 inches, and loin eye area 9.72 square inches. For the cattle in Suratthani province, the average live weight was at 220.37 kg, carcass percentage 50.10, carcass length 38.01 inches, and loin eye area 9.52 square inches. The carcass yields of the two provinces, Nakhon Si Thammarat and Suratthani province were comparable; that is, lean yield 71.60% vs. 71.26%, fat 2.20% vs. 1.97%, and bone percentage 22.97% vs. 22.93%, respectively. The average scores from the two provinces showed that the average live weight of the cattle was 212.69 kg., carcass yield 50.66%, carcass length 37.67 inches and loin eye area 9.62 square inches. The lean yield averaged at 71.43% and fat and bone percentage at 2.08% and 22.95%, respectively. In the southern part of Thailand, most cattle sold in the market were native cattle. There are two types of cattle market. First is the local market for live cattle. Cattle were sold mainly for the consumption in the local areas. The sellers would come to buy the cattle directly at the villages. Adult cattle and culled fighting bulls were mostly preferred. The prices depended on the size and gender. Besides, the cattle were sold as breedstock. These cattle would be raised or sold to the other as fighting bulls. The prices depended on the breed lines or their fighting records. Secondly, the cattle were sold overseas. The exporters would contact with the overseas sellers, for example Malaysia and Brunei. Then they would collect the cattle in the local areas, as required in their orders. The most preferred were the adult cattle and culled fighting bulls, as well. For the domestic beef market, it can be divided into two types: the urban and the rural markets. About 80-85% of beef in both markets were native cattle and 15-20% were hybrid cattle. The urban market included municipal markets. Most meat retailers bought wholesale beef carcasses from the slaughterhouse and cut them for domestic consumption. Weekends markets and flea markets were examples of the rural market. Most retailers bought cattle from the farmers and did the slaughter on their own. Almost every part of the carcass could be sold. Normally, the urban market was considerably bigger than the rural market and the price of the beef in the urban market was slightly higher than that of the rural market. Since the beef consumption in local area and overseas sellers prefer native cattle than hybrid cattle, and fighting bulls were also adding more value to the native cattle. These are considered as the marketing opportunity for the native cattle in the southern part of Thailand.