การใช้สารสกัดจากพืชสมุนไพรกำจัดยุงพาหะนำโรคเป็นแนวทางหนึ่งที่จะช่วยลบทบาท ของการใช้สารเคมีสังเคราะห์ที่อาจจะก่อให้เกิดปัญหาต่อสิ่งแวดล้อมและระบบนิเวศวิทยา อีกทั้งว่งผลกระทบต่อสุขภาพและชีวิตของคน รวมทั้งสิ่งมีชีวิตนอกเป้าหมาย ดังนั้นจึงทำการศึกษาและคัดเลือกพืชสมุนไพรไทยที่มีฤทธิ์ป้องกันยุงเกาะกัด หรือมีฤทธิ์ฆ่าลูกน้ำงพาหะ Aedes aegypti, Culex quinquefasciatus, Anopheles dirus และ Mansonia uniformis เพื่อนำมาพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์ที่เหมาะสม กับการใช้ควบคุมและกำจัดยุงได้จริงในชีวิตประจำวัน การทดสอบประสิทธิภาพป้องกันยุงกัดของน้ำมันหอมระเหยจำนวนทั้งสิ้น 38 ชนิดกับยุงทั้ง 4 ชนิดในห้องปฏิบัติการ พบว่า น้ำมันหอมระเหยกานพลู (Syzygium aromaticum) และน้ำมันหอมระเหยมะแข่น (Zanthoxylum limonella) สามารถป้องกันยุงกัดได้นานที่สุด คือ 2-4 ชั่วโมง จากนั้นนำน้ำมันทั้งสองชนิดนี้มาพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์ป้องกันยุงกัดชนิดทาผิวหนัง ในรูปแแบบ ครีม 5 สูตรและน้ำมันเจล 5 สูตรที่ความเข้มข้นต่างๆกัน หลังจากทดสอบในห้องปฏิบัติการพบว่า ผลิตภัณฑ์รูปแบบน้ำมันเจลสูตรที่มีน้ำมันกานพลู 20% (gel B) และผลิตภัณฑ์น้ำมันเจลสูตรที่มีน้ำมันผสมระหว่างน้ำมันกานพลู 10% และน้ำมันมะแข่น 10% (gel E) สามารถป้องกันยุงกัดได้นานที่สุดเท่ากันคือ 4.5-5.0 ชั่วโมง จากผลการทดสอบนี้ ได้นำผลิตภัณฑ์น้ำมันเจลทั้ง 2 สูตรมาศึกษาประสิทธิภาพเปรียบเทียบกับ deet (N,N-diethy-3-methylbenzamide) ซึ่งเป็นสารทาป้องกันยุงมตราฐาน ในภาคสนามพบว่า gel E, gel B และ deet สามารถป้องกันยุง Ae, aegypti ซึ่งเป็นยุงที่ออกหากินในเวลากลางวัน ได้นาน 3-4 ชั่วโมง เมื่อทำการทดสอบกับยุงที่กัดกินเลือดในเวลากลางคืนชนิด Culex quinquefasciatus, Cx gelidus และ Mansonia uniformis พบว่าผลิตภัณฑ์ทั้ง 2 ชนิด และ deet สามารถป้องกันยุงได้นานเท่ากันคือ 3 ชั่วโมง เมื่อทำการทดสอบ gel E เปรียบเทียบกับผลิตภัณฑ์จำนวน 8 ชนิดของประเทศอังกฤษพบว่า gel E มีประสิทธิภาพเท่ากับ ผลิตภัณฑ์น้ำมันตะไคร้หอม และ ผลิตภัณฑ์ BayrepelR ส่วน Jungle formulation pump spray, Mosiguard spray, Mosiguard lotion และ Repel Lemon Eucalyptus lotion มีประสิทธิภาพมากกว่าประมาณ 3-10 ชั่วโมง แต่อีก 2 ชนิดคือ Botanicals lotion และ Repel Insect Repellent lotion นั้นมีประสิทธิภาพน้อยกว่า gel E การทดสอบประสิทธิภาพในการฆ่าทำลายยุงตัวเต็มวัยชนิด Ae. aegypti ของสารสกัดสมุนไพรทั้งสิ้น 14 ชนิด ด้วยวิธี WHO tarsal contact bioassay พบว่า น้ำมันหอมระเหยว่านน้ำมีประสิทธภาพดีที่สุดคือ มีค่า Lethal Dose (LD)50 เท่ากับ 7.6% และมีค่า Knock down Time (KT)50 เท่ากับ 35.6 นาที ที่ความเข้มข้น 10% การทดสอบประสิทธิภาพในการฆ่าลูกน้ำยุง Ae. aegypti ของสารสกัดหยาบเอทานอลจำนวนทั้งสิ้น 96 ชนิด พบวาส ทองพันชั่ง (Rginacathus nasutus) หางไหลแดง (Derris elliptica) โลดทะนง (Trigonostemon reidioides) เต่าเกียด (Homalomena aromaticum) หนอนตายหยาก (Stemona tuberosa) และ ว่านน้ำ (Acorus calamus) มีประสิทธิภาพในการฆ่าลูกน้ำยุงที่ Lethall Concentration (LC)50 อยู่ระหว่าง 16.0-48.2 mg/l ซึ่งอยู่ในข้อกำหนดในการคัดเลือกสมุนไพร นำไปพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์ฆ่าลูกน้ำยุงในรูปแบบเม็ด จากนั้นจึงน้ำสมุนไพรทั้ง 6 ชนิดนี้ไปสกัดด้วยปิโตรเลียมอีเธอร์ และ เมทานอล และทดสอบกับลูกน้ำยุง Ae. aegypti, Cx quinquefasciatus, An. dirus และ Ma. uniformis พบว่า ทองพันชั่งมีประสิทธิภาพดีที่สุดที่ LC50 3.9-14.7 mg/l จากผลที่ได้จึงนำสารสกัดทองพันชั่งไปพัฒนาเป็นรูปแบบเม็ดเพื่อสะดวกต่อการนำไปใช้ฆ่าลูกน้ำในแหล่งเพาะพันธุ์ยุงตามธรรมชาติ การทดสอบความเป็นพิษของสารสกัดทองพันชั่งชนิดเม็ดต่อปลาหางนกยูง (Poecilia reticulate) ได้ค่า LC50 เท่ากับ 110.8 mg/l ซึ่งสูงกว่าค่า LC50 ของลูกน้ำยุงประมาณ 10 เท่า ดังนั้นผลิตภัณฑ์เม็ดทองพันชั่งสามารถนำไปใช้ได้จริงในแหล่งเพาะพันธุ์ยุง จากผลการทดลองที่ได้ทั้งหมดจะเห็นชัดเจนว่าสารสกัดสมุนไพรสามารถนำมาพัฒนาให้ อยู่ในรูปแบบที่เหมาะสมกับการนำไปใช่จริงโดยใช้เทคโนโลยีที่ไม่ยุ่งยากซับซ้อน ประหยัดเงิน และเหมาะที่จะนำไปใช้ร่วมกับวิธีอื่นๆ ในโครงการป้องกันโรคที่มียุงเป็นพาหะได้เป็นอย่างดี Owing to various problems in control of mosquito vectors of disease, the search for replacement insecticides is giving increasing emphasis to plant extracts, Therefore, this study was designed to search for Thai medicinal plant extracts that exhibited mosquito repellent and larvicidal activities for mosquito vector control in Thailand. From a range of Thai aromatic medicinal plants, 38 essential oils obtained by steam distillation were screened for their mosquito repellency under laboratory conditions using a human arm inserted into a cage. The oils of Syzyglum aromaticum (clove) and Zanthoxylum limonella (makaen) gave the longest period of complete repellency (2.0-4.0h) and were prepared as 10 gel and cream formulations, From among these, products contaning 20% clove oil (gel B) or 10% clove plus 10% makaem oil (gel E) which gave the longest lasting protection (4.5-5.0 h) under laboratory conditions were selected to be tested against several mosquito species in the field. Results from field trial showed that gel E provided complete protection for 4.0 h and gave 95.7% repellency for 5 h after application, whereas gel B and 20% deet (N,N-diethyl-3-methylbenzamide) gave only 86.8 and82.7% repellency for 5 h after treatment against daytime biting Aedes aegypti Against nighttime biting, Culex quinquefasciatus and Mansonia uniformis the gels and deet all gave an average of 97% repellency for 5 h and the mean repellency was 89.0% against Cx. quinquefasciatus and Cx. gelidus. Comparison with 8 commercial repellents in U.K., showed that the repellency of gel E was equal to that of 40% citronella or BayrepelR against Anopheles stephensi, the India urban malaria vector. Tests for adulticidal activity against Ae. aegypti of 14 plant extracts by a WHO tersal contact bioassay, showed that Acorus calamus oil gave the maximum effect with an LD50 of 7.6% and a knockdown effect with an LT50 of <15 min. Larvividal activity against Ae. aegypti was teasted among 96 crude extracts from 84 plant species by maceration with 70% ethanol. An LC50 of less than 50 mg/l was the chosen criterrion for considering an extract to be promising. From among the 96 extracts, Rhinacanthus nasutus, Derris elliptica, Trigonostemon reldioides, Homaiomena aromatica, Stemona tuberasa, and Acorus calamus showed high larvicidal activity. After extracting these 6 plants with petroleum ether (PE) or methanol (MeOH) in a Soxhlet apparatus and thaen testing against Ae. aegypti, Cx. quinquefasciatus, An. dirus and Ma. uniformis, PE extract and MeOH extracts of R.nasutus were found to be the most active with LC50<20 mg/l. Tablet formulations containing 5% and 10% MeOH extract of R. nasutus were designed as possible larvicides to be used by householders. An acute-toxicity bioassay of these tablets with fish, Poecilia reticulata, showed that with an exposure of 48 h the average LC50 was 5 to 10-fold higher than those of Ae. aegypti, Cx. quinquefasciatus. This implies that the safety margin for these the two formulations is rather narrow and if these rablets are to be used as mosquito larvivides they should not be used where fish are reared or where they may occur naturally.