การขยายตัวตลาดโลกและการนำเอาเทคนิคเครื่องมือใหม่ ๆ มาใช้ในการทำประมงจับสัตว์น้ำ ได้ก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงด้านเทคโนโลยี เศรษฐกิจและสังคมขึ้นอย่างขนานใหญ่ในกลุ่มประเทศชายฝั่งแถบเอเชีย โดยเฉพาะอย่างยิ่งในประเทศไทยซึ่งมีวิถีชีวิตความเป็นอยู่ที่พึ่งพาการทำประมงมายาวนานและมีชุมชนชาวประมงอยู่เป็นจำนวนมาก แม้ว่านโยบายรัฐที่มุ่งเน้นการส่งออก การพัฒนาความทันสมัยและการส่งเสริมการผลิตเชิงพาณิชย์ในภาคประมงเพื่อการส่งออก จะทำให้ประเทศไทยกลายเป็น 1 ใน 10 ประเทศที่จับสัตว์น้ำได้สูงสุดของโลกในช่วงเวลาอันสั้น แต่ก็ได้ก่อให้เกิดผลเสียตามมาหลายประการ อาทิ การจับสัตว์น้ำเกินขนาด สภาพร่อยหรอและความเสื่อมโทรมของทรัพยากรสัตว์น้ำ ตลอดจนปัญหาการแย่งชิงทรัพยากรและความขัดแย้งระหว่างกลุ่มคนต่าง ๆ ปัญหาเหล่านี้ ส่งผลกระทบโดยตรงต่อชีวิตความเป็นอยู่ของชาวประมงชายฝั่งซึ่งเป็นกลุ่มประชากรส่วนใหญ่ในภาคประมง งานวิจัยนี้มีจุดประสงค์เพื่อที่จะศึกษาถึงปฏิกิริยาที่ชุมชนประมงขนาดเล็กแถบชายฝั่งมีต่อปัญหาและผลกระทบต่าง ๆ ที่เกิดขึ้น ตลอดจนการจัดการทรัพยากร ประสบการณ์ในการจัดการทรัพยากรโดยชุมชนในฐานะที่เป็นทางเลือกและแนวทางการพัฒนาใหม่ ๆ โดยให้ความสำคัญกับการทำความเข้าใจและวิเคราะห์ปัจจัยเงื่อนไขที่เกื้อหนุนและเป็นปัญหาข้อจำกัดต่อการจัดการทรัพยากรสัตว์น้ำโดยชุมชน ในการนี้ ผู้วิจัยได้เลือกชุมชนประมงบ้านดาโต๊ะซึ่งตั้งอยู่ในอ่าวปัตตานีเป็นพื้นที่ศึกษา เนื่องจากเป็นชุมชนที่กำลังเผชิญหน้ากับการเปลี่ยนแปลงและปัญหาความขัดแย้งที่ซับซ้อน อันเป็นผลมาจากนโยบายรัฐ การพัฒนาส่งเสริมประมงเชิงพาณิชย์ ความเสื่อมโทรมของทรัพยากรสัตว์น้ำและการแก่งแย่งใช้ทรัพยากรชายฝั่งระหว่างกลุ่มคนต่าง ๆ ในพื้นที่เดียวกัน ขอบเขตการศึกษาครั้งนี้ แม้จะจำกัดอยู่ในชุมชนประมงแห่งหนึ่งในอ่าวปัตตานี แต่ผู้วิจัย ก็ได้ให้ความสำคัญกับการพิจารณาสภาพการดำรงอยู่ พลวัตการเปลี่ยนแปลง การปรับตัว ปัญหาและการจัดการทรัพยากรสัตว์น้ำของชาวบ้านในชุมชนประมงเป้าหมาย ในฐานะที่เป็นภาพสะท้อนและเป็นส่วนหนึ่งกระบวนการพัฒนาและการเปลี่ยนแปลงทางสังคมที่เกิดขึ้นวงกว้าง ปัญหาการใช้ทรัพยากรและวิธีการจัดการแก้ปัญหาของชาวบ้านดาโต๊ะต่าง ๆ แสดงให้เห็นถึงศักยภาพและวิธีการแก้ปัญหาของชุมชนในการจัดการกับปัญหาและข้อขัดแย้งได้ในระดับหนึ่ง อาทิเช่น การปกป้องอวนรุนมิให้ลุกล้ำเข้ามาในอ่าวและการจัดการแก้ปัญหาการใช้ประโยชน์จากสัตว์น้ำด้วยเครื่องมือต่าง ๆ ในพื้นที่เดียวกัน โดยอาศัยบรรทัดฐานและความเข้าใจร่วมกันของชุมชน ระบบการจัดการการใช้ประโยชน์ในพื้นที่จับสัตว์น้ำร่วมกันกับชาวประมงอื่น ๆ ของชาวบ้านดาโต๊ะนี้ แม้จะช่วยแก้ปัญหาความขัดแย้งในการแข่งขันชิงทรัพยากรสัตว์น้ำได้เป็นอย่างดี แต่ก็เป็นระบบการจัดการที่เปราะบางและมีข้อจำกัด เนื่องจากไม่ได้เป็นกฎระเบียบ หรือกติกาที่ได้รับการยอมรับอย่างเป็นทางการ หรือมีกฎหมายรองรับให้สำคัญอย่างเป็นทางการ ในด้านหนึ่งกติกาชุมชนเหล่านี้จึงอ่อนไหวต่อการเปลี่ยนแปลง ขณะเดียวกันก็ไม่สามารถขยายกรอบบรรทัดฐานไปใช้บังคับใช้ในสถานการณ์ หรือแก้ปัญหาใหม่ ๆ ที่มีอำนาจรัฐและอิทธิพลภายนอกชุมชนสนับสนุนได้ เช่น การแย่งพื้นที่จับสัตว์น้ำของกลุ่มผู้เลี้ยงหอยแครง การปล่อยน้ำเสียจากนากุ้งและโรงงานอุตสาหกรรมและผลกระทบจากการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานขนาดใหญ่ในอ่าวเป็นต้น ความซับซ้อนของระบบนิเวศ ความเปราะบางของระบบการจัดการของชุมชน ความเชื่อมโยงและผลกระทบของรูปแบบการใช้ทรัพยากรต่าง ๆ ความแตกต่างไม่เท่าเทียมกันในอำนาจและผลประโยชน์ของกลุ่มผู้ใช้ประโยชน์ต่าง ๆ และอคติในนโยบายการพัฒนาและการใช้ทรัพยากรของรัฐ ชี้ให้เห็นถึงปัญหาการใช้ทรัพยากรในอ่าวปัตตานี ว่ามีความยุ่งยากซับซ้อนและส่งผลกระทบต่อชีวิตความเป็นอยู่ของคนเป็นจำนวนมากเกินกว่าที่จะเป็นหน้าที่ความรับผิดชอบของคนกลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง สภาพปัญหาทรัพยากรที่เสื่อมโทรมและสัตว์น้ำร่อยหรอ ความซับซ้อนและความขัดแย้งในการใช้ประโยชน์ด้านพื้นที่และทรัพยากรในอ่าวปัตตานีระหว่างชาวประมงและกลุ่มผู้ใช้ประโยชน์อื่น ๆ รวมทั้งข้อจำกัดขององค์กรและหน่วยงานภาครัฐในการควบคุมดูแลปัญหาและข้อขัดแย้งที่เกิดขึ้นในพื้นที่ ชี้ให้เห็นถึงความจำเป็นต้องใช้แนวทางการแก้ปัญหาและการบริหารจัดการใหม่ ๆ โดยเฉพาะ การให้ความสำคัญกับบทบาท สิทธิและการมีส่วนร่วมของชุมชนในการบริหารจัดการทรัพยากรในท้องถิ่น ซึ่งจำเป็นต้องเปิดโอกาสและตั้งอยู่บนพื้นฐานของการมีส่วนร่วมอย่างจริงจังจากทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้อง โดยเฉพาะการรับผิดชอบร่วมกันในด้านการบริหารจัดการทั้งจากหน่วยงานรัฐ ชาวประมงและกลุ่มผู้ใช้ประโยชน์อื่น ๆ และควรจะเป็นระบบการจัดการร่วมกันที่มีพื้นฐานจากการจัดตั้งและการมีส่วนร่วมขององค์กรชุมชนประมงชายฝั่งโดยที่ชาวประมงและองค์กรชาวประมงมีอำนาจและสิทธิในการแสดงความคิดเห็นและตัดสินใจในการกำหนดและควบคุมดูแลแผนงานการจัดการและกฎระเบียบที่เกี่ยวข้องกับการใช้ประโยชน์ทรัพยากรในอ่าว ผลการศึกษาวิจัยชี้ให้เห็นว่า การละเลยและมองข้ามบทบาทและการมีส่วนร่วมของชาวประมงในพื้นที่รอบอ่าวคือที่มาของปัญหาข้อขัดแย้ง ข้อพิพาทและความตึงเครียดระหว่างกลุ่มคนที่ใช้ประโยชน์แตกต่างกัน แน่นอน การบริหารจัดการทรัพยากรร่วมกันจะดำเนินการไปได้ จำเป็นต้องมีกรอบกฎหมายรองรับแต่กฎหมายเพียงอย่างเดียวย่อมไม่เพียงพอที่จะประกันความสำเร็จและการบรรลุเป้าหมายของระบบการจัดการทรัพยากรประมง ที่สำคัญก็คือชาวประมงรอบอ่าวและผู้ใช้ประโยชน์อื่น ๆ ปัตตานีจำเป็นต้องเข้าใจและเห็นพ้องต้องกันถึงความจำเป็นของระบบการจัดการร่วมกันด้วย ภายใต้โครงสร้างอำนาจการจัดการโดยรัฐและเงื่อนไขการเมืองที่ไม่ได้เปิดโอกาสให้ชาวบ้านและผู้ใช้ประโยชน์กลุ่มต่าง ๆ สามารถพูดคุยกับข้อตกลงกันได้อย่างสะดวกและสามารถวางกติกาที่ง่ายในบังคับใช้ได้แล้ว การจัดการเพื่อเอาชนะปัญหา ในสถานการณ์ที่มีกลุ่มคนและผลประโยชน์ได้เสียที่หลากหลายและแตกต่างกันมากจึงมีต้นทุนสูง อีกทั้งก็นับเป็นเรื่องยากที่ชาวบ้านจะสามารถเอาชนะอุปสรรคต่าง ๆ และสามารถจัดตั้ง หรือจัดระบบการจัดการทรัพยากรร่วมกันด้วยตัวเองขึ้นมาได้ ปัญหาที่มีลักษณะเฉพาะของพื้นที่อ่าว ความซับซ้อนและความหลากหลายของกลุ่มผู้ใช้ประโยชน์ที่แตกต่างและมีผลประโยชน์ขัดแย้งกันเหล่านี้ ชี้ให้เห็นถึงความจำเป็นที่จะต้องมีการจัดตั้งหน่วยงาน หรือองค์กรที่สอดคล้องกับปัญหาและความจำเป็นเฉพาะของพื้นที่อ่าวปัตตานีขึ้นมา เพื่อทำหน้าที่ประสานงานติดตาม ควบคุมาและดำเนินการแก้ปัญหาต่าง ๆ ทั้งนี้เพื่อให้กระบวนการทำงานและการจัดการแก้ปัญหาการใช้ทรัพยากรในอ่าวเป็นอย่างมีประสิทธิภาพ เป็นธรรมและยั่งยืน องค์กรนี้อาจจะใช้ชื่อว่า ‘สภาการจัดการทรัพยากรอ่าวปัตตานี’ หรือชื่ออื่น ๆ แล้วแต่ความเหมาะสม ปัญหาและอุปสรรคที่อาจจะเกิดขึ้นสำหรับองค์กรชาวบ้านในการดำเนินการระบบการจัดการร่วมกัน ก็คือ ทักษะความชำนาญและความสามารถของชาวประมงในอันที่จะแบกภาระความรับผิดชอบงานบริหารจัดการ แต่ประสบการณ์การศึกษาและระดับความรู้ของชาวบ้านอาจจะเป็นข้อจำกัดด้านทักษะและความชำนาญในด้านการบริหาร ในด้านเทคนิคและในด้านวิทยาการความรู้ที่จำเป็นสำหรับความรับผิดชอบดังกล่าวโดยเฉพาะอย่างยิ่ง ในกรณีของพื้นที่ที่ปัญหาข้อขัดแย้งระหว่างกลุ่มคนและเป้าหมายการใช้ประโยชน์พื้นที่และทรัพยากรมีความหลากหลายและซับซ้อน เช่น อ่าวปัตตานี เป็นต้น เพื่อแก้ปัญหานี้ อาจจะจำเป็นต้องมีการจัดการสัมมนาและฝึกอบรมหลักสูตรระยะสั้นในเรื่องต่าง ๆ ที่จำเป็นเพื่อยกระดับและเสริมทักษะและเทคนิควิธีการบริหารจัดการของชาวประมง มาตรการการให้สิทธิการจับสัตว์น้ำภายในขอบเขตหรืออาณาบริเวณหนึ่ง ๆ เป็นการเฉพาะสำหรับองค์กรประมงของชุมชนเพื่อป้องกันและแก้ปัญหาการแข่งขันแก่งแย่งกันจับสัตว์น้ำโดยเสรีและไม่มีขอบเขตนั้นอาจจะทำได้ไม่ยากและมักจะได้รับการสนับสนุนอย่างแข็งขัน ถ้าเป้าหมายคือการกีดกัน ปกป้องและดูแลพื้นที่มิให้ชาวประมงนอกพื้นที่และเรือประมงพาณิชย์มิให้รุกล้ำเข้ามา แต่ถ้าเป้าหมายของการจัดการทรัพยากรคือการควบคุมและดูแลการใช้ประโยชน์ทรัพยากรชายฝั่งและการจับสัตว์น้ำในหมู่ชาวประมงชายฝั่งด้วยกัน ระบบการจัดการทรัพยากรและการบังคับใช้กฎกติกาโดยชุมชนจะทำได้ยากและลำบากขึ้น การให้สิทธิการควบคุมดูแลและใช้ประโยชน์ทรัพยากรชายฝั่งเป็นการเฉพาะแก่ชุมชนประมงนั้นถือได้ว่าเป็นวิธีการและมาตรการหนึ่งในการกำจัด (จำนวนผู้ใช้ ปริมาณและลักษณะ) การใช้ประโยชน์จากทรัพยากร อย่างไรก็ตาม มาตรการนี้มีความเกี่ยวพันกับเรื่องกฎหมาย ระบบนิเวศและสภาพแวดล้อมของพื้นที่ การอนุรักษ์ธรรมชาติและประเด็นปัญหาทางสังคม เศรษฐกิจและการเมืองด้วย ดังนั้นก่อนที่จะมีการนำเอามาตรการดังกล่าวมาดำเนินการบังคับใช้ ประเด็นปัญหาต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องจำเป็นต้องได้รับการพิจารณาและประเมินจากชาวบ้านและกลุ่มผู้ใช้ทรัพยากรอื่น ๆ เจ้าหน้าที่และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องและนักวิชาการให้ชัดเจนและเป็นที่ยอมรับกันเสียก่อน บทบาทและการสนับสนุนจากรัฐบาลเป็นปัจจัยที่สำคัญและจำเป็นอย่างยิ่งไม่ว่าจะเป็นในด้านการวางกรอบกฎหมาย การสนับสนุนด้านเทคนิค การศึกษาและการช่วยเหลือทางการเงินแก่องค์กรชาวบ้าน ต้องเข้าใจด้วยว่า การบริหารจัดการร่วมกันไม่ใช่เป็นเรื่องของการโยนความรับผิดชอบของรัฐบาลไปให้กับองค์กรชาวประมงทั้งหมด แต่เป็นเรื่องของการแบ่งภาระงานที่เป็นรับผิดชอบร่วมกันอย่างเด็ดขาดและชัดเจนระหว่างรัฐบาลและองค์กรชาวบ้าน ส่วนประเด็นที่ว่าหน้าที่ส่วนไหนของรัฐที่ต้องโอนถ่ายไปให้กับองค์กรชาวประมงและรัฐบาลจะเข้าไปมีส่วนรับผิดชอบตรงไหน อย่างไรและแค่ไหน เป็นเรื่องที่จะต้องมีการปรึกษาหารือกันอย่างรอบคอบ ความเจริญก้าวหน้าและการพัฒนากิจกรรมประมงของประเทศให้ทันสมัย มีแนวโน้มที่เป็นตัวเร่งปัญหาข้อขัดแย้งและความตึงเครียดให้ทวีความรุนแรงมากขึ้น หากประโยชน์ที่เกิดขึ้นไม่ได้กระจายตกไปถึงมือของผู้คนจำนวนมากที่ต้องพึ่งพาการทำประมงและหากการพัฒนาไม่ได้มีความยั่งยืนและต่อเนื่องไปในอนาคต การแก้ปัญหาทรัพยากรที่มีจำกัดและปัญหาความขัดแย้งในสังคมอันเนื่องมาจากการเปลี่ยนแปลงด้านเทคโนโลยีอย่างรวดเร็วในภาคประมง จำเป็นที่จะต้องนำเอานโยบายการบริหารจัดการปัญหาเรื่องความยั่งยืนและการจัดสรรทรัพยากรอย่างเป็นธรรมในหมู่กลุ่มคนที่ใช้ทรัพยากรร่วมกัน มาพิจารณาเป็นองค์ประกอบสำคัญในการพัฒนาภาคประมงของประเทศด้วย การแข่งขันแย่งชิงกันและการจับสัตว์น้ำจนเกิดขนาดมีผลเสียและสร้างต้นทุนทางสังคมอย่างแน่นอน ไม่ว่าจะเป็นความเสื่อมโทรมของทรัพยากรการลดลงของสัตว์น้ำที่จับได้ ปัญหาความขัดแย้งระหว่างกลุ่มคนต่าง ๆ ตลอดจนรายได้และความเป็นอยู่ที่ย่ำแย่ของชาวประมงชายฝั่ง แต่เราก็ต้องเข้าใจด้วยว่าปัญหาของชาวประมง ไม่ใช่เป็นปัญหาโดด ๆ ที่ไม่มีความสัมพันธ์เชื่อมโยงกับปัญหาอื่น ๆ ในสังคม ผลการศึกษาและข้อพิจารณาปัญหาหลาย ๆ อย่างในการบริหารจัดการทรัพยากรชายฝั่งสะท้อนให้เห็นถึงปัญหาในระดับกว้าง โดยเฉพาะในเรื่องนโยบายการพัฒนาที่เน้นการใช้ทรัพยากรอย่างไม่มีขีดจำกัด การมุ่งส่งเสริมและเน้นอุตสาหกรรมส่งออกและการละเลยภาคเกษตรกรรม ความยากจนและอคติในการพัฒนาที่ไม่เปิดโอกาสให้ชุมชนได้พัฒนาและเรียนรู้การจัดการทรัพยากรด้วยตัวเอง การพิจารณาประเด็นปัญหาการกระจายอำนาจในการจัดการทรัพยากร ไม่เพียงแต่จำเป็นต้องให้ความสำคัญกับบริบทและเงื่อนไขของชุมชนในอันที่จะสามารถพัฒนาศักยภาพในการจัดการดูแลและใช้ทรัพยากรในท้องถิ่นของชุมชนได้อย่างมีประสิทธิภาพ เป็นธรรมและยืนนานเท่านั้น หากแต่จำเป็นและหลีกเลี่ยงไม่ได้ที่จะต้องพิจารณาถึงการเปลี่ยนแปลงกรอบและเงื่อนไขด้านกฎหมาย แนวนโยบายและแผนพัฒนาในระดับประเทศและระดับท้องถิ่น ตลอดจนตรรกะของพลวัตและการเปลี่ยนแปลงสังคมให้เอื้อต่อการใช้ทรัพยากรอย่างมีปริสทธิภาพและเป็นธรรมและเสริมสร้างการพัฒนาศักยภาพและความสามารถในการจัดการดูแลทรัพยากรของชุมชนให้มากขึ้นด้วย การนำเสนอและชี้แนะแนวทางและวิธีการบริหารจัดการร่วมกันนี้ ก็ด้วยความเชื่อมั่นและหวังว่าจะเป็นมาตรการเสริมสร้างความเข้าใจและความสัมพันธ์ที่ดีในหมู่ผู้ใช้ทรัพยากรให้เกิดขึ้นและช่วยสนับสนุน/เกื้อหนุนให้กลยุทธ์ในการจัดการทรัพยากรสัตว์น้ำในอ่าวปัตตานีให้บรรลุความสำเร็จ อย่างไรก็ตาม รูปแบบองค์กรและการจัดการทรัพยากรโดยชุมชนในอ่าวไม่ควรถือเป็นสูตรสำเร็จที่ตายตัว หากแต่อาจจะใช้เป็นแนวทางการทำงานในที่อื่น ๆ ได้ เนื่องจากเงื่อนไขและปัจจัยที่เกี่ยวข้อง มีความแตกต่างกันไปในแต่ละพื้นที่และที่สำคัญควรจะมององค์กรชุมชนประมงและปัญหาการจัดการทรัพยากรในลักษณะที่เป็นกระบวนการทำงานที่เป็นพลวัตและมีปฏิสัมพันธ์กับบริบททางสังคม การเมือง เศรษฐกิจและทางวัฒนธรรมที่เปลี่ยนแปลงและสัมพันธ์เชื่อมโยงกันทั้งในระดับจุลภาคและมหภาค เพราะปัญหาการจัดการทรัพยากรทะเลเป็นเรื่องซับซ้อนและมีผลประโยชน์และความต้องการจำเป็นที่หลากหลายในกลุ่มคนที่เกี่ยวข้อง ดังนั้น จึงต้องเข้าใจด้วยว่าปัญหาการจัดการทรัพยากรทะเลโดยเนื้อแท้แล้วเป็นปัญหาการเมืองและเป็นเรื่องที่เกี่ยวข้องกับการจัดสรรและการกระจายทรัพยากรอย่างเป็นธรรม