งานวิจัยเรื่องนี้มีจัดมุ่งหมายที่จะศึกษาภูมิปัญญาของคนไทยตั้งแต่สมัยสุโขทัยจนถึง สมัยรัตนโกสินทร์ โดยใช้หลักฐานทางวรรณคดีเป็นเครื่องประกอบ เพราะเป็นแหล่งรวบรวม สรรพวิชาทั้งมวล วรรณคดีที่นำมาใช้ศึกษา ได้แก่ วรรณคดีคำสอนซึ่งจำแนกตามความมุ่ง หมายของผู้รับคำสอน คือ พระมหากษัตริย์ ราชเสวก บุรุษ สตรี เด็ก, วรรณคดีชาดก ซึ่งเป็นผล งานของนักปราชญ์สมัยอยุธยาที่ได้พยายามรวบรวมพุทธธรรมจากแหล่งที่มาจากวรรณกรรม ศาสนาเรื่องสำคัญเป็นจำนวนมาก ผูกเป็นเรื่องขึ้นโดยเลียนแบบ มโหสถชาดก อรรถกถาเรื่องที่ ได้รับความนิยมที่สุดเรื่องหนึ่ง, แบบเรียนและตำราเป็นแหล่งรวบรวมสรรพความรู้ในด้านอักษร ศาสตร์ที่ชายไทยต้องศึกษา, ตำราพิชัยสงครามเป็นวรรณคดีอีกประเภทหนึ่งที่แสดงให้เห็นว่า ชายไทยแต่โบราณนอกจากจะต้องมีความรู้ในด้านหนังสือแล้ว จะต้องมีความสามารถในด้าน การรบเพื่อปกป้องเอกราชของประเทศชาติ, กฎหมายตราสามดวง คือ การสร้างความยุติธรรม และความสงบเรียบร้อยในประเทศ อีกทั้งเป็นการสะท้อนให้เห็นน้ำพระราชหฤทัยของพระมหา กษัตริย์ผู้สร้างกฎหมายออกมาเพื่อเป็นหลักของการอยู่ร่วมกันในสังคมอย่างสงบสุข การสั่งสอน ของบุรพชนในประเภทสุดท้าย ก็คือ วรรณคดีที่เป็นแหล่งที่มาของจิตรกรรมฝาผนัง ซึ่งนอกจาก เป็นสื่อถ่ายทอดวรรณคดีให้เป็นเครื่องประดับฝาผนังแล้ว ยังเป็นรูปหนึ่งของวิธีการสอนโดยการ ดู ผลของการศึกษาได้แสดงให้เห็นว่าวรรณคดีเป็นเครื่องมือที่สร้างสรรค์พลเมืองให้มีคุณ ภาพ ให้มีทั้งสติปัญญาและคุณธรรม และเชื่อมโยงให้สังคมอยู่อย่างสงบสุข วรรณคดี คือ มาตร ฐานอันเป็นเครื่องบอกชี้คุณภาพของคนในสังคม วรรณคดีนอกจากเป็นเครื่องมือในการถ่าย ทอดสั่งสอน และปลูกฝังประสบการณ์ความรู้ต่าง ๆ เพื่อสร้างคนและสร้างชาติให้เป็นในลักษณะ ที่พึงปรารถนาภายใต้กรอบแห่งพระพุทธศาสนาซึ่งเป็นศาสนาประจำชาติ แม้ในปัจจุบันวรรณคดีมิได้มีบทบาทเช่นในอดีต แต่ก็มีคุณประโยชน์ที่สะท้อนให้เกิด ความเข้าใจในวิธีการสร้างคน สร้างชาติให้มีคุณภาพ อันก่อให้เกิดความรู้ในอดีต อันสืบเนื่องมา ถึงปัจจุบันและอนาคต และความรู้ความเข้าใจนี้น่าเป็นรากฐานในการพัฒนาศักยภาพและพลัง ปัญญาของคนในชาติต่อไป The purpose of this research is to study the intellectual background of the Thai people from the Sukhothai down to the Rattanakosin period. The source of the information for the study is the Thai literature, the storehouse of all knowledge. The literary works selected for this study are classified into several categories. The first category is the didactic literature, divided into subgroups depending on the target of the works, namely the king, the king’s counselors of high ranking administrators, men, women and children. The Jataka-type works come next. Men of letters of the Ayutthaya period complied the moral teachings from the various Buddhist religious texts and then reclassified and rewrote them in Thai on the model of Mahosatha Jataka, one of the most popular Pali commentaries. The next category deals with basic reading lessons and other works on liberal arts which young men were required to study during their formative years. The art of warfare is the fourth class of literature included in this study. This class of literary work responds to the general expectation that a Thai young man of old not only had to be able to read, write and earn his living, but also be able to fight in order to save his motherland in time of war. The Code of Law of the Three Seals is the sixth important branch of literature, as it is through law that a country can uphold justice and keep social peace and order. Furthermore, a scrutinized study of the old Thai legislation reflects the care and concern of the king for his subjects. The last category of literary works for this study is that class of writings which has given rise to the themes of mural painting, the traditional arts which are not only decorative, but also morally instructive. The study shows that literature is an important instrument which helps towards producing men and women of quality, both intellectually and morally, a fact that will naturally leads to peaceful living in any community. Literature is one of the criteria which indicated the quality of members of a society. It is an instrument of instruction by which spiritual and cultural values can be instilled into a person of the modern days, and to create a nation in the direction compatible with Buddhism which is our national religion. Admitting that the role of literature in Thailand nowadays is not as influential as in the past, it can still help us to create communities of high quality which are conscious of the past which continues into the present and the future. This conscience should be the basis on which potential and intellectual power of the Thai nationals can be effectively built.