งานวิจัยนี้ศึกษาเกี่ยวกับพฤติกรรมการวางไข่ของแมลงวันผลไม้ 2 ชนิด ที่มีความ สำคัญทางเศรษฐกิจมากที่สุดในประเทศไทย ได้แก่ Bactrocera dorsalis และ Bactrocera cucurbitae โดยศึกษาสิ่งเร้าที่แมลงใช้ในการหาพืชอาหารสำหรับวางไข่ ปัจจัยเกี่ยวกับผลไม้ที่มีผล ต่อความชอบเฉพาะในการวางไข่ พฤติกรรมการวางไข่ซ้ำในบริเวณเดียวกัน และปัจจัยที่อาจ ยับยั้งพฤติกรรมดังกล่าวในผลไม้ที่มีไข่หรือหนอนอยู่แล้ว ด้วยวิธีการทดลองขัดขวางการรับสิ่งเร้า ของแมลงหรือส่งสิ่งเร้าของผลไม้ การใช้ผลไม้เทียมที่มีรูปร่างและสีต่างๆ กลิ่นของน้ำมันหอม ระเหยจากใบและผล รวมทั้งพืชสดทั้งชนิดที่เป็นและไม่เป็นพืชอาหาร เพื่อทดสอบการตอบสนอง ของแมลงในกรงตาข่าย 3 ขนาด เพื่อควบคุมระยะที่แมลงอยู่ห่างจากผลไม้เป็น ระยะไกล (? 2 ม.) ปานกลาง (? 0.5 ม.)และใกล้ (? 12 ซม.) สังเกตพฤติกรรมขณะวางไข่ในผลไม้ รวมทั้งเก็บข้อมูล จากแหล่งธรรมชาติ พบว่าเพศเมียตอบสนองต่อผลไม้มากกว่าเพศผู้และเป็นไปเพื่อหาแหล่งวางไข่ โดย กลิ่นและสิ่งเร้าทางตาจากผลไม้มีความสำคัญเท่าๆ กันในการดึงดูดแมลงจากระยะปานกลาง แต่ใน ระยะใกล้ กลิ่นมีความสำคัญกว่าสิ่งเร้าทางตา รูปร่างของผลไม้ที่ดึงดูดแมลงคือทรงกลม โดยสีผลไม้ ที่ดึงดูด B. dorsalis คือจำพวกสีแดง ส่วนสีเหลืองดึงดูด B. cucurbitae และสีแดงดีรองลงมา อนึ่งกลิ่นของพืชอาศัยที่ดึงดูด B. cucurbitae มีอยู่ในน้ำมันหอมระเหยที่ได้จากใบและผลมะระ แต่ ต้องใช้ความเข้มข้นที่เหมาะสม คือ 0.8 mg และไม่ทิ้งระยะไว้นานเกินไป อีกทั้งมีพืชซึ่งไม่ใช่พืช อาศัย คือ กระเพรา ซึ่งดึงดูด B. dorsalis เพศผู้ได้ดี และในระยะไกลดึงดูดเพศเมียด้วย ส่วนดอก ดาวเรืองดึงดูด B. cucurbitae เพศเมียได้ดี นอกจากนี้ปัจจัยเกี่ยวกับผลไม้ซึ่งมีผลต่อความชอบวาง ไข่ของแมลง ได้แก่ ชนิดผลไม้ที่ปลูกเป็นการค้า ผลสุก และขนาดใหญ่ แต่แมลงไม่มีการเรียนรู้ที่จะ ตอบสนองต่อผลไม้ที่คุ้นเคยหรือชอบ ส่วนพฤติกรรมสำคัญที่เกี่ยวข้องกับการวางไข่ คือแมลงทั้ง สองชนิดชอบวางไข่ในแผล และวางซ้ำๆ ในแผลเดิมซึ่งมีไข่อยู่แล้ว แต่พฤติกรรมนี้จะลดลง 70, 98 และ 100% ถ้าไข่ฟักและเจริญเป็นหนอนวัย 1, 2 และ 3 ตามลำดับ การศึกษานี้ได้ข้อมูลที่มีประโยชน์สำหรับจะนำไปใช้ในการประดิษฐ์ หรือปรับปรุงประ สิทธิภาพของกับดักสำหรับล่อจับแมลง สำรวจประชากร ล่อแมลงให้วางไข่ในที่ซึ่งไม่ใช่พืชอาหาร หรือให้รวมตัวกันเพื่อง่ายต่อการกำจัด ซึ่งวิธีการเหล่านี้จะช่วยป้องกันการวางไข่ในผลไม้ และควบ คุมประชากรของแมลงวันผลไม้ได้ This study investigated oviposition behavior of the two most economically important fruit fly species, Bactrocera dorsalis and Bactrocera cucurbitae, in Thailand. The aspects examined were fruit stimuli attracting females, fruit characters affecting oviposition preference, repeated ovipositions in fruit punctures, and inhibition of such behavior in fruits containing fruit fly eggs or larvae. Methods included impairment of female sensory receptors, prevention of fruit odor or visual cue transmission, uses of fruit models with various shapes and colors, and volatile oils from fruits and leaves and fresh plant parts of host and non-host. Flies were tested in screened cages at long (?2 m), medium (?0.5 m), and close (?12 cm) range. Observations on detailed oviposition behavior and field collection of infested fruits were also conducted. Results showed that females were attracted to fruits mainly for oviposition. At medium range, they used both fruit odor and fruit visual cues to find fruit. At close range fruit odor was a more important cue than fruit visual stimuli. Among different shapes, sphere was the most attractive to females. Responses of flies to color models indicated that B. dorsalis was attracted to reddish sphere, but B. cucurbitae was attracted to yellow sphere and less attracted to red sphere. Volatile oils of 0.8 mg newly steamed and extracted from bitter gourd fruits and leaves were attractive to B. cucurbitae. Response tests using non-host plants showed that holy basil attracted B. dorsalis males, but African marigold attracted B. cucurbitae females. Fruits which were preferred for oviposition included commercial fruits, ripe and large fruits. B. cucurbitae females did not learn to respond preferentially to fruits with which they had prior egglaying experience. Most females used preexisting holes on the fruits to lay eggs and repeatedly oviposited into fruit punctures containing eggs. However, repeated ovipositions were inhibited and decreased by 70, 98, and 100% after eggs hatched and developed to 1st, 2nd, and 3rd instar larvae. Information gained from this research may be useful for improving the effectiveness of fruit fly traps and mimicking oviposition sites to prevent females from laying eggs in their natural host fruits, and thus reducing field populations.