การวิจัยเรื่อง “แนวทางการพัฒนาวิทยุชุมชนเพื่อตอบสนองความต้องการของชุมชนจังหวัดนครราชสีมาและจังหวัดบุรีรัมย์” มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาสถานภาพของวิทยุชุมชนจังหวัดนครราชสีมาและจังหวัดบุรีรัมย์ที่ผ่านมาจนถึงปัจจุบันทั้งพัฒนาการ บทบาท สภาพปัญหา งบประมาณ และสื่อคู่แข่ง (competitive media) เพื่อศึกษาโครงสร้างของวิทยุชุมชนในจังหวัดนครราชสีมาและจังหวัดบุรีรัมย์ และปัจจัยที่ก่อให้เกิดโครงสร้างดังกล่าว เพื่อศึกษาปัจจัยที่มีผลต่อการดำเนินงานของวิทยุชุมชนจังหวัดนครราชสีมาและจังหวัดบุรีรัมย์ เพื่อแสวงหาวิธีการดำเนินงานของวิทยุชุมชนจังหวัดนครราชสีมาและจังหวัดบุรีรัมย์ที่ดี เพื่อศึกษารูปแบบ และเนื้อหารายการของวิทยุชุมชนในจังหวัดนครราชสีมาและจังหวัดบุรีรัมย์ และปัจจัยที่ก่อให้เกิดรูปแบบ เนื้อหารายการดังกล่าว เพื่อศึกษาการใช้ ความพึงพอใจ ความต้องการ และความคาดหวังของชุมชนในจังหวัดนครราชสีมาและจังหวัดบุรีรัมย์ที่มีต่อวิทยุชุมชน รวมทั้งปัจจัยที่ทำให้ใช้ พึงพอใจ ต้องการและคาดหวังดังกล่าว เพื่อแสวงหาปัจจัยที่จะทำให้วิทยุชุมชนเป็นกลไกหนึ่งในการสร้างความเข้มแข็งให้กับชุมชน และเพื่อศึกษาเปรียบเทียบระหว่างวิทยุชุมชนจังหวัดนครราชสีมากับวิทยุชุมชนจังหวัดบุรีรัมย์ การวิจัยครั้งนี้เป็นการวิจัยแบบมีส่วนร่วม (participatory research) ที่ทีมวิจัยประกอบด้วยตัวแทนจากภาคีต่าง ๆ เข้ามีส่วนร่วมในการทำวิจัยทั้งภาครัฐ ภาคประชาชน ภาคองค์กรพัฒนาเอกชน และนักวิชาการ โดยเฉพาะในกระบวนการเก็บรวบรวมข้อมูล และเป็นการวิจัยที่อิงหลากหลายวิธี (multi-methods) อาทิ การสังเกตภาคสนาม (field observation) การสัมภาษณ์แบบเจาะลึก (in-depth interview) การวิจัยเชิงสำรวจ (survey research) การวิจัยเชิงปฏิบัติการ (action research) ฯลฯ ผลการศึกษาพบว่า วิทยุชุมชนจังหวัดนครราชสีมาและจังหวัดบุรีรัมย์เป็นวิทยุชุมชน ระดับรายการ และดำเนินการในลักษณะสื่อเพื่อสาธารณะ ที่เริ่มต้นจากนโยบายรัฐ และดำเนินงานภายใต้หน่วยงานรัฐ คือ กรมประชาสัมพันธ์ ซึ่งกำหนดกรอบการดำเนินงานส่วนหนึ่งไว้ให้สถานีวิทยุฯ แห่งประเทศไทย (ในสังกัด) โดยสถานีวิทยุฯ แห่งประเทศไทยจังหวัดนครราชสีมา และจังหวัดบุรีรัมย์เป็นหนึ่งใน 19 สถานีนำร่อง ออกอากาศรายการในช่วงเวลาของสถานี ตั้งแต่เดือนตุลาคม 2541 วิทยุชุมชนมีโครงสร้างระบบรัฐ ที่รัฐเป็นเจ้าของ มีการบริหารแบบการบริหารราชการ มีการควบคุม 3 ระดับ คือ การควบคุมระดับชาติ การควบคุมระดับหน่วยงาน และการควบคุมระดับปัจเจกบุคคล โดยภายใต้การควบคุมระดับหน่วยงานนั้น การควบคุมจากส่วนท้องถิ่นหรือระดับสถานีมีบทบาทในการควบคุมการปฏิบัติมากกว่าระดับอื่น มีการดำเนินงานโดยผู้มีอำนาจ (authorities) และไม่มีความหลากหลายของกลุ่ม และมีงบประมาณไม่เพียงพอในการดำเนินงาน แต่การดำเนินงานของวิทยุชุมชนจังหวัดบุรีรัมย์มีชมรมอาสาสมัครนักวิทยุชุมชนบุรีรัมย์ ซึ่งมีสัดส่วนภาคประชาชนมากกว่าภาครัฐ จากโครงสร้างดังกล่าว ทำให้วิทยุชุมชนให้ความสำคัญกับการนำเสนอรูปแบบรายการนิตยสารทางอากาศ และเนื้อหาที่เป็นข้อมูลข่าวสาร และความเป็นจริง โดยให้ความสำคัญกับเนื้อหาภายในชุมชนมากที่สุด ซึ่งนอกจากจะไม่มีความสมดุลในเนื้อหาและรูปแบบรายการแล้ว การนำเสนอรายการไม่ได้ตอบสนองความต้องการของคนส่วนใหญ่ โดยเฉพาะคนที่อยู่ในภาคการเกษตร และมีบทบาทหลัก คือ การเป็นเครื่องมือถ่ายทอดข่าวสารของหน่วยงานท้องถิ่น โดยเฉพาะหน่วยงานภาครัฐและรัฐวิสาหกิจ และมีบทบาทตามทิศทางการไหลของข่าวสารจากบนลงล่าง (top-down) มากกว่าบทบาทตามทิศทางการไหลของข่าวสารในแนวนอน (horizontal) และตามทิศทางการไหลของข่าวสารจากล่างขึ้นบน (bottom-up) ในขณะที่ชุมชนส่วนใหญ่สามารถมีส่วนร่วมในฐานะผู้รับสาร แต่การศึกษาพบว่า มีประชาชนส่วนหนึ่งเท่านั้นที่เปิดรับฟังวิทยุชุมชน และส่วนน้อยเท่านั้นที่ได้เข้ามีส่วนร่วมในฐานะผู้ร่วมผลิตรายการ และมีส่วนร่วมในการตัดสินใจเกี่ยวกับการดำเนินงานวิทยุชุมชน รวมทั้งมีส่วนร่วมในฐานะผู้วางแผนและกำหนดนโยบาย แต่ก็มีชุมชนจำนวนหนึ่งที่มีส่วนร่วมในรายการ และมีส่วนร่วมในฐานะแหล่งข้อมูล วิทยุชุมชนมีปัญหาในหลายด้าน ได้แก่ ปัญหาเกี่ยวกับนโยบาย และกฎระเบียบ ปัญหาการขาดแคลนทรัพยากร (resources) ทั้งด้านการเงิน บุคคล และเทคนิค และปัญหาการมีส่วนร่วมของภาคประชาชน ฯลฯ นอกจากนี้ปัจจัยทางด้านวัฒนธรรม และสังคมมีความหลากหลาย รวมทั้งปัจจัยทางการเมืองและเศรษฐกิจของจังหวัดนครราชสีมาและจังหวัดบุรีรัมย์มีผลต่อการดำเนินงานของวิทยุชุมชน ด้านสื่อคู่แข่ง วิทยุโทรทัศน์ และสถานีวิทยุกระจายเสียงอื่น ถือว่าเป็นสื่อคู่แข่งสำคัญของวิทยุชุมชน เนื่องจากจำนวนรายการที่แตกต่างกัน กล่าวคือ วิทยุชุมชนจังหวัดบุรีรัมย์มีรายการ 10 รายการ วิทยุชุมชนจังหวัดนครราชสีมามี 2 รายการ จึงทำให้ชุมชนจังหวัดบุรีรัมย์ส่วนใหญ่รู้จักวิทยุชุมชน และได้ประโยชน์มาก โดยเฉพาะด้านการเกษตร อีกทั้งยังพึงพอใจในการนำเสนอเนื้อหาของรายการมากที่สุด ความต้องการด้านรูปแบบรายการส่วนใหญ่ต้องการรูปแบบที่หลากหลาย และเปิดโอกาสให้ประชาชนเข้ามีส่วนร่วมในรายการได้ สำหรับความต้องการ กลุ่มตัวอย่างต้องการเนื้อหาเกี่ยวกับเกษตรมากที่สุด ในส่วนของชุมชนจังหวัดนครราชสีมาส่วนใหญ่ไม่รู้จักวิทยุชุมชน สำหรับกลุ่มที่รู้จัก และฟังวิทยุชุมชนส่วนใหญ่เห็นว่าวิทยุชุมชนให้ประโยชน์พอสมควร โดยเนื้อหาที่นำไปใช้ประโยชน์ส่วนใหญ่เป็นเนื้อหาเกี่ยวกับสุขภาพ ส่วนใหญ่พึงพอใจมากในเนื้อหา และต้องการให้มีรูปแบบรายการที่มีความเป็นกันเองมากที่สุด และต้องการให้มีเนื้อหาเกี่ยวกับข่าวท้องถิ่นมากที่สุด แต่ทั้ง 2 จังหวัดมีความคาดหวังในระดับมากที่วิทยุชุมชนจะเป็นสื่อที่ช่วยเหลือพวกเขาได้เวลามีปัญหา สำหรับความคาดหวังในระดับน้อยเป็นความคาดหวังที่มีต่อการเข้าไปมีส่วนร่วมในวิทยุชุมชนระดับต่าง ๆ รวมทั้งความหวังที่จะการเข้าเป็นเจ้าของคลื่นความถี่วิทยุหรือขอจัดตั้งสถานีวิทยุกระจายเสียงของชุมชน วิธีการดำเนินงานที่ดีของวิทยุชุมชนจังหวัดนครราชสีมา มีดังนี้ การปรับโครงสร้างบุคคลโดยเพิ่มสัดส่วนของภาคประชาชนให้มากยิ่งขึ้น ให้อิสระในการบริหารจัดการ ปรับบทบาทการดูแลของเจ้าหน้าที่ สวท. กำหนดบทบาทหน้าที่จากโครงสร้างการทำงานให้ชัดเจน มีการประเมินที่เป็นระบบมากขึ้น จัดตั้งเครือข่ายประชาคม และมีงบประมาณสนับสนุนเพียงพอ ฯลฯ สำหรับวิธีการดำเนินงานที่ดีของวิทยุชุมชนจังหวัดบุรีรัมย์ มีดังนี้ ต้องมีงบประมาณที่เพียงพอในการดำเนินงาน มีการสรรหาคณะทำงานวิทยุชุมชนที่มีคุณภาพ กำหนดแผนงานที่ตรงตามความต้องการของชุมชน จัดเวทีวิทยุชุมชนสัญจรอย่างสม่ำเสมอ และต่อเนื่อง และเชื่อมโยงรายการผ่านหอกระจายข่าว เสียงตามสายตามหมู่บ้านและชุมชน ปัจจัยที่ทำให้วิทยุชุมชนเป็นกลไกหนึ่งในการสร้างความเข้มแข็งให้กับชุมชน มีปัจจัยภายในที่เกี่ยวข้องกับวิทยุชุมชนด้านต่าง ๆ อาทิ 1) ปัจจัยด้านงบประมาณ ต้องมีงบประมาณสนับสนุนอย่างเพียงพอ 2) ปัจจัยในการมีคลื่นความถี่ที่ใช้ได้อย่างอิสระเสรีตามหลักการวิทยุชุมชน 3) ปัจจัยด้านบุคลากร ต้องมีบุคลากรเสียสละ ยอมรับฟังความคิดเห็นของคนอื่น 4) ปัจจัยด้านการวางแผนงานที่ชัดเจนปฏิบัติได้จริง 5) ปัจจัยด้านการดำเนินงานที่สนองตอบความต้องการของชุมชนเป็นหลัก ฯลฯ และปัจจัยเชิงนโยบาย และเป้าหมายของวิทยุชุมชน มีปัจจัยต่าง ๆ เช่น 1) วิทยุชุมชนต้องเป็นสื่อกลางในการเรียนรู้ 2) วิทยุชุมชนต้องเป็นเครื่องมือในการรณรงค์สร้างความเข้าใจเรื่องวิทยุชุมชนต่อชุมชน และ 3) วิทยุชุมชนต้องเป็นเครื่องมือในการสร้างระบบเครือข่ายชุมชน ฯลฯ This research aims to study the status of Nakhon Ratchasima and Buri Ram province’s community radio from the past to present in terms of its development, roles, problems, budget, competitive media, organizational structure, and other factors influencing the operational process. It also focuses on the study of programme formats and content, the community’s usage, gratification, need, and expectation on community radio, and all the factors influencing them. In addition, this research aims to discover best practices and factors that contribute to community radio development to make it a tool to create community strength. Lastly, it compares all of the findings above between those from Nakhon Ratchasima and those from Buri Ram Province. This research was conducted using participatory research approach with four different researchers, each from the government and public sectors, NGO’s and academia, using many methods of investigation, such as field observation, in-depth interview of key informants, content and document analysis, survey research, etc. The result shows that community radio has the status of only a programme in the Radio Thailand station, and of a public service media originated by the government policy operating under the supervision of the government unit. These two programmes are two of the 19 pilot project stations of the Radio Thailand allocated to Nakhon Ratchasima and Buri Ram Provinces. Buri Ram ‘s community radio programme started broadcasting in October 1998. The structure of community radio is the state system that the state owns and manages. It consists of 3 levels of control system; namely, national control, station control, and individual control. Among these 3 levels, station or local control is a major operative control and it is operated by authorities without diversity in terms of participants. However, Buri Ram Province’s community radio has the Community Radio Reporter Club of Buri Ram that involves more people than the community radio of Nakhon Ratchasima. Moreover, both of them lack financial support. The community radio focuses on magazine programme, reality/information content and community related content, indicating imbalance of format and content, as well as lack of direct response to the majority of listeners, especially farmers. Meanwhile, their main role is state apparatus through top-down communication manner rather than horizontal and bottom-up communication, a few communities listen to the community radio, and participate as co-producer and decision maker on operational process, and policy planer and maker. On the other hand, some communities participate in programme, and function as information sources. In the operational process, there are many problems such as insufficient policy and the lack of resources, budget, personnel, technical facilities, and people participation. The operational process is influenced not only by cultures, and society which are varied factors, but also by political factor. The competitive media that is a main competitor of community radio is television and other radio stations. Since the number of community radio programmes in Buri Ram Province is much more than that in Nakhon Ratchasima Province, communities of Buri Ram Province know community radio programme, make use of its content, especially content on agriculture, and feel very gratified by content presentation of the community radio. They need a variety of format and more content on agriculture. On the other hand, some communities of Nakhon Ratchasima Province do not know the community radio, and those who know and listen to community radio programme make use of its content only a little, especially content on health, and feel fairly gratified by content presentation. They need more content on local news in an informal format. However, both groups of communities have high expectation to receive help from community radio but low expectation to participate in and own community radio. This research finds that best practices for Nakhon Ratchasima Province’s community radio are revising staffing policy to increase people participation, allowing freedom in management, adjusting roles of government staff, revising the evaluation system, constructing a society network, and attracting more financial support and so on. For Buri Ram Province, best practices include attracting more financial support, searching for quality staff, setting a plan that corresponds to community needs, promoting a mobile community radio on a regular basis, and creating links to audio tower and wire broadcasting. The factors that contribute to community radio development to make it a tool to create community strength include sufficient financial support, freer frequency allocation, more open-minded and dedicated participants, clearer plan that corresponds to community needs and so on. Also, communities should have a clear policy and a goal to become a learning center, to disseminate information about community radio among people in the community, and to create a community network, etc.