การศึกษาครั้งนี้มีวัตถุประสงค์หลัก 3 ประการ คือ (1) เพื่อศึกษาสถานะการทำงานของกำลังแรงงาน (2) เพื่อศึกษาคุณลักษณะของกำลังแรงงานที่ทำงานต่ำระดับและกำลังแรงงานที่ว่างงาน และ (3) เพื่อศึกษาปัจจัยที่มีผลต่อการทำงานต่ำระดับ โดยนำ “กรอบการใช้อรรถประโยชน์แรงงาน” มาประยุกต์ใช้กับข้อมูลจาก “การสำรวจภาวะการทำงานของประชากร” ซึ่งดำเนินการเก็บรวบรวมข้อมูลโดยสำนักงานสถิติแห่งชาติ เฉพาะข้อมูลที่เก็บรวบรวมในช่วง 5 ปี ระหว่างปี พ.ศ. 2539 ถึงปี พ.ศ. 2543 เพื่อให้ครอบคลุมภาวะการทำงานของประชากรทั้งในช่วงก่อนและช่วงหลังภาวะวิกฤติทางเศรษฐกิจที่เกิดขึ้นในปี พ.ศ. 2540 โดยพิจารณาเฉพาะข้อมูลจากการสำรวจรอบที่ 3 (เดือนสิงหาคม) เนื่องจากเป็นรอบการสำรวจในฤดูการเกษตร อันเป็นช่วงที่กำลังแรงงานไทยทำงานอย่างเต็มที่ ในช่วง 5 ปีที่ศึกษานั้น แม้ว่ากว่าร้อยละ 60 ของกำลังแรงงานของประเทศจะเป็นกำลังแรงงานที่ทำงานเต็มอรรถประโยชน์ แต่การทำงานต่ำระดับก็มีอัตราเพิ่มสูงขึ้นทุกปี และภาวะวิกฤติทางเศรษฐกิจที่เกิดขึ้นใน ปี พ.ศ. 2540 มีผลกระทบต่อการว่างงานอย่างเด่นชัด โดยอัตราการว่างงานเพิ่มสูงขึ้นจากร้อยละ 1.09 ในปี พ.ศ. 2539 เป็นร้อยละ 3.43 ในปี พ.ศ. 2541 หรือเพิ่มขึ้นประมาณ 2.2 เท่า แม้ว่าภาวะวิกฤติทางเศรษฐกิจมีผลกระทบต่อกำลังแรงงานในเขตเทศบาลมากกว่ากำลังแรงงานนอกเขตเทศบาล แต่กำลังแรงงานนอกเขตเทศบาลมีอัตราการทำงานต่ำระดับสูงกว่ากำลังแรงงานในเขตเทศบาลค่อนข้างมาก โดยเฉพาะการทำงานต่ำระดับด้านรายได้ ซึ่งกำลังแรงงานนอกเขตเทศบาลมีอัตราสูงเป็น 12 เท่าถึง 22 เท่าของกำลังแรงงานในเขตเทศบาล สถานะการทำงานของกำลังแรงงานเป็นรายภาคมีแบบแผนทำนองเดียวกันกับสถานะการทำงานของกำลังแรงงานทั่วราชอาณาจักร แบบแผนที่เด่นชัดมากคือ กำลังแรงงานในทุกภาคมีอัตราการทำงานต่ำระดับด้านการศึกษาเพิ่มสูงขึ้นทุกปี (ยกเว้นกรุงเทพ มหานครในปี พ.ศ. 2540) ภาวะวิกฤติทางเศรษฐกิจมีผลต่อการว่างงานของกำลังแรงงานทุกภาค โดยเฉพาะกำลังแรงงานในกรุงเทพมหานคร ภาคกลาง และภาคเหนือ การศึกษาคุณลักษณะของกำลังแรงงานที่ทำงานต่ำระดับและกำลังแรงงานที่ว่างงาน โดยใช้กำลังแรงงานที่ทำงานเต็มอรรถประโยชน์เป็นกลุ่มเปรียบเทียบ พบว่ากำลังแรงงานทุกสถานะการทำงานและทุกปีมีสัดส่วนของผู้ชายสูงกว่าผู้หญิง (ยกเว้นกำลังแรงงานที่ทำงานต่ำระดับด้านเวลาในปี พ.ศ. 2540) กำลังแรงงานที่ทำงานต่ำระดับด้านการศึกษาและกำลังแรงงานที่ว่างงานมีอายุเฉลี่ยต่ำกว่ากำลังแรงงานในสถานะการทำงานประเภทอื่นๆ ค่อนข้างมาก อีกทั้งยังมีการศึกษาโดยเฉลี่ยสูงกว่ากำลังแรงงานในสถานะการทำงานประเภทอื่นๆ ด้วย ข้อค้นพบนี้แสดงว่าภาวะวิกฤติทางเศรษฐกิจมีส่วนทำให้ผู้ที่เพิ่ง สำเร็จการศึกษาส่วนหนึ่งต้องทำงานที่ต่ำกว่าวุฒิการศึกษาของตนและส่วนหนึ่งไม่สามารถหางานทำได้ นอกจากนี้ ยังพบว่ากำลังแรงงานที่ทำงานต่ำระดับด้านการศึกษามีรายได้เฉลี่ยต่อเดือนสูงกว่ากำลังแรงงานในสถานะการทำงานประเภทอื่นๆ ค่อนข้างมาก เนื่องจากเป็นกำลังแรงงานที่มีการศึกษาสูงและประกอบอาชีพที่มีรายได้ดีกว่ากำลังแรงงานในสถานะการทำงานประเภทอื่นๆ การศึกษาคุณลักษณะด้านสถานภาพการทำงานพบว่ากำลังแรงงานที่ทำงานต่ำระดับมีสัดส่วนของผู้ที่อยู่ในกลุ่มนายจ้าง ผู้ประกอบธุรกิจส่วนตัว และผู้ช่วยธุรกิจของครอบครัวสูงที่สุด รองลงไปเป็นลูกจ้างเอกชน แตกต่างจากสถานภาพการทำงานในอดีตของกำลังแรงงานที่ว่างงาน ซึ่งส่วนใหญ่เคยเป็นลูกจ้างภาคเอกชน และรองลงไปเป็นผู้ที่เคยอยู่ในกลุ่มนายจ้าง ผู้ประกอบธุรกิจส่วนตัว และผู้ช่วยธุรกิจของครอบครัว ในส่วนของคุณลักษณะด้านอาชีพพบว่ากำลังแรงงานที่ทำงานต่ำระดับด้านการศึกษาซึ่งมักจะมีคุณลักษณะด้านต่างๆ แตกต่างไปจากกำลังแรงงานในสถานะการทำงานประเภทอื่นๆ นั้น มีสัดส่วนของผู้ที่ประกอบอาชีพค้าขายสูงกว่ากำลังแรงงานในสถานะการทำงานประเภทอื่นๆ การศึกษาปัจจัยที่มีผลต่อการทำงานต่ำระดับด้านเวลา การทำงานต่ำระดับด้านรายได้ และการทำงานต่ำระดับด้านการศึกษา ด้วยการวิเคราะห์การถดถอยโลจิสติกแบบขั้นตอน โดยนำตัวแปรอิสระ 8 ตัวมาร่วมพิจารณา คือ เพศ อายุ การศึกษา รายได้ อาชีพ สถานภาพการทำงาน ประเภทของพื้นที่ และภาค พบว่ามีตัวแปรที่เข้าสู่สมการการถดถอยโลจิสติกสำหรับการทำงานต่ำระดับทั้ง 3 ประเภททุกปีเพียง 3 ตัว คือ ตัวแปรรายได้ ตัวแปรภาค และตัวแปรอาชีพ (ยกเว้นการทำงานต่ำระดับด้านรายได้ในปี พ.ศ. 2541 ซึ่งตัวแปรอาชีพไม่ได้เข้าสู่สมการการถดถอย) ตัวแปรอิสระที่เข้าสู่สมการการถดถอย โลจิสติกแบบขั้นตอนสามารถอธิบายการแปรผันของการทำงานต่ำระดับด้านรายได้และการทำงานต่ำระดับด้านการศึกษาได้ค่อนข้างสูง (ร้อยละ 46.8 ถึงร้อยละ 49.5 และร้อยละ 39.1 ถึงร้อยละ 46.2 ตามลำดับ) แต่สามารถอธิบายการแปรผันของการทำงานต่ำระดับด้านเวลาได้ต่ำมาก (ร้อยละ 1.3 ถึงร้อยละ 4.0 เท่านั้น) The purposes of this study are to examine the structure of Thai labor force, characteristics of underemployed workers and those of the unemployed and to investigate factors affecting underemployment. The “Labor Utility Framework” is applied to data from the “Labor Force Survey” carried out annually by the National Statistical Office. The period of 1996 to 2000 was selected for the study to cover the time when Thailand faced the economic crisis which started in 1997. The analysis is restricted to data in August, coinciding with the agricultural season, when the employment is highest. During the five years under study, although over 60 percent of the Thai labor force were adequately utilized workers, underemployed workers had gradually increased each year. The economic crisis had a notable impact on unemployment rates which had increased from 1.09 percent in 1996 to 3.43 in 1998 (about 2.2 times higher) and declined thereafter. Although the economic crisis had a greater impact on the labor force in municipal areas than that in non-municipal areas, underemployment rates were higher in non-municipal areas, especially income-related underemployment. The underemployment rates in non-municipal areas were about 12 to 22 times higher than those in municipal areas. Similar pattern of labor force structure was found in all regions of the country. An outstanding pattern emerged from this study was that the rate of education-related underemployment had gradually increased each year (except for Bangkok in 1997). The economic crisis had an impact on unemployment in every region, particularly in Bangkok, the Central region, and the Northern region. With regard to characteristics of underemployed workers and the unemployed, with the adequately utilized workers serving as a standard group, this study finds that there were more males than females in all types of the labor force, (with an exception of time-related underemployment in 1997). Underemployed workers in relation to education and the unemployed, on average, were younger and better educated than those in other types of the labor force. It is likely that economic crisis in 1997 had caused some newly graduated persons to become either underemployed workers in relation to education or unemployed. Members of education-related underemployment also earned a much higher average monthly income than those in other types of the labor force. This is due to the fact that underemployed workers in relation to education were actually highly educated and worked in highly paid occupations. With regard to characteristics on work status, most underemployed workers were employers, own account workers, and unpaid family workers; followed by private employees. The opposite was found for the unemployed, where most of them were former private employees, and smaller proportions were employers, own account workers, and unpaid family workers. For the last characteristic, occupation, the underemployed workers in relation to education who usually differ from others had a higher proportion of sales workers than those in any other types of the labor force. In examining factors affecting the three types of underemployment (time-related, income-related and education-related), stepwise logistic regression was utilized. Independent variables were sex, age, education, income, work status, occupation, type of location, and region. The results show that for the period under study, only three independent variables; income, region and occupation were included in the logistic regression for all types of underemployment. The exception is occupation which was not included for the income-related underemployment in 1998. The independent variables that included in the logistic regression equations can explain relatively highly the variation in income-related underemployment and that in education-related underemployment compared with time-related underemployment. They explain between 46.8 and 49.5 percent the variation in income-related underemployment, and between 39.1 and 46.2 percent the variation in education-related underemployment. The explanation of variation in time-related underemployment is between 1.3 and 4.0 percent only.