การศึกษาครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาสภาพการดำเนินงานทั่วไปรวมถึงปัญหาในการดำเนินงานและเพื่อวัดประสิทธิภาพทางเทคนิค พร้อมเสนอแนะแนวทางในการเพิ่มประสิทธิภาพของศูนย์รวบรวมน้ำนมดิบที่ดำเนินการในรูปแบบสหกรณ์จำนวน 42 ศูนย์ ซึ่งเข้าร่วมโครงการ"การพัฒนามาตรฐานการปฏิบัติตามหลักเกณฑ์วิธีการที่ดีในการผลิต (GMP) ของศูนย์รวบรวมน้ำนมดิบ" (ได้รับการสนับสนุนทุนการวิจัยจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.)โดยใช้ข้อมูลปี 2544 และ 2545 นำไปวิเคราะห์ด้วยวิธี Data Envelopment Analysis (DEA)โดยใช้แบบจำลองสองแบบ คือแบบจำลอง CCR และแบบจำลอง BCC ใช้ตัวแปรในการศึกษาทั้งหมด7 ตัว ประกอบด้วย ตัวแปรปัจจัยการผลิต 4 ตัว ได้แก่ ต้นทุนสินค้าและค่าใช้จ่ายในธุรกิจซื้อค่าใช้จ่ายเงินเดือน ค่าจ้างและค่าเบี้ยเลี้ยงพิเศษของพนักงานเฉพาะธุรกิจรวบรวมน้ำนมดิบและค่าใช้จ่ายอื่น ๆ ในการจัดการศูนย์รวบรวมน้ำนมดิบ ตัวแปรผลผลิต 3 ตัว ได้แก่รายได้เฉพาะธุรกิจซื้อ ปริมาณน้ำนมดิบทั้งหมดที่จำหน่ายได้ และปริมาณน้ำนมดิบคุณภาพดีที่จำหน่ายได้ ผลการศึกษาจากวิธี DEA ให้ค่าดัชนีประสิทธิภาพสามค่าได้แก่ ดัชนีประสิทธิภาพทางเทคนิค ดัชนีประสิทธิภาพในการปฏิบัติงาน และดัชนีประสิทธิภาพต่อขนาด จากการคำนวณค่าประสิทธิภาพทั้งสามโดยข้อมูลเฉลี่ยสองปี พบว่า ศูนย์รวบรวมน้ำนมดิบมีค่าเฉลี่ยดัชนีประสิทธิภาพทางเทคนิค ค่าเฉลี่ยดัชนีประสิทธิภาพในการปฏิบัติงาน และค่าเฉลี่ยดัชนีประสิทธิภาพต่อขนาด เท่ากับ 0.980, 0.989 และ 0.989 ตามลำดับ และมีจำนวนศูนย์รวบรวมน้ำนมดิบที่มีประสิทธิภาพแต่ละชนิดจำนวนใกล้เคียงกันมาก คือ เป็นศูนย์ที่มีประสิทธิภาพทางเทคนิค 21 ศูนย์ มีประสิทธิภาพในการปฏิบัติงาน 26 ศูนย์ และมีประสิทธิภาพต่อขนาด24 ศูนย์ จากการวิเคราะห์ด้วยแบบจำลอง BCC พบว่ามีศูนย์รวบรวมน้ำนมดิบที่ไม่มีประสิทธิภาพจำนวน 16 ราย ซึ่งสามารถเพิ่มประสิทธิภาพได้ โดยปรับปรุงการใช้ปัจจัยการผลิตและผลิตผลผลิตดังนี้ ในด้านปัจจัยการผลิต 1.) ต้นทุนสินค้าและค่าใช้จ่ายในธุรกิจซื้อควรปรับลดลงร้อยละ 23.82 3.) ค่าใช้จ่ายในการขนส่งน้ำนมดิบควรปรับลดลงร้อยละ 19.43 และ 4.) ค่าใช้จ่ายอื่น ๆ ในการจัดการศูนย์รวบรวมน้ำนมดิบควรปรับลดลงร้อยละ 19.27 ในด้านผลผลิต 1.) รายได้เฉพาะธุรกิจซื้อไม่จำเป็นต้องปรับเพิ่มขึ้น 2.) ปริมาณน้ำนมดิบทั้งหมดที่จำหน่ายได้ควรปรับเพิ่มขึ้นร้อยละ 8.70 และ 3.) ปริมาณน้ำนมดิบคุณภาพดีที่จำหน่ายได้ควรปรับเพิ่มขึ้นร้อยละ 37.96 เมื่อพิจารณาผลตอบแทนต่อขนาด (Returns to scale) พบว่าศูนย์รวบรวมน้ำนมดิบส่วนใหญ่มีผลตอบแทนต่อขนาดคงที่ อย่างไรก็ตามศูนย์รวบรวมน้ำนมดิบขนาดเล็กบางศูนย์ควรต้องเพิ่มระดับการใช้ปัจจัยและผลิตผลผลิตขึ้น ในขณะที่ศูนย์รวบรวมน้ำนมดิบขนาดกลางและขนาดใหญ่บางศูนย์ต้องลดระดับการใช้ปัจจัยและผลิตผลผลิตลง เพื่อให้มีระดับการดำเนินงานที่เหมาะสม