พัฒนาการของตาส้ม Satsuma Mandarin (~iCitrus unshiu~i Marc.) 4 ชนิด (No.11 No.12No.13 และ Nankan 4 gou) บนกิ่งที่ผ่านการพักตัว จากแปลงรวบรวมพันธุ์ส้ม สถานีเกษตรหลวงปางดะ อ.สะเมิง จ.เชียงใหม่ ระหว่างเดือนธันวาคม 2544 ถึงเดือนมีนาคม 2545 พบตาข้างเป็นแบบกระจุก (cluster) รวมกัน 2-4 ตาข้างย่อย มีใบเกล็ดหุ้มตาข้าง 3-5 ใบ และใบเกล็ดหุ้มตาข้างย่อย 2-3 ใบ ตาขางกิ่งส้มพันธุ์ Satsuma No.11, Satsuma No.12 และ Nankan 4 gou เริ่มบวมพองในปลายเดือนธันวาคมและพันธุ์ Satsuma No.13 บวมพองในต้นเดือนกุมภาพันธุ์ ตาที่บวมพองจะพัฒนาเป็นกิ่งใหม่แบบ vegetative shoot หรือ flowering shoot ตายอดของกิ่งใหม่มี 1 ตา (ไม่มีลักษณะเป็น cluster buds) เนื้อเยื่อเจริญส่วนปลายขอตายอดกิ่ง vegetative shoot เป็นรูปโดม บริเวณด้านข้างเนื้อเยื่อเจริญมีจุดกำเนิดใบและตาข้าง กิ่ง flowering shoot มี 2 แบบคือ mixed shoot ประกอบด้วย ดอก ใบ และตาข้าง กิ่ง generative shoot มีเฉพาะดอกเดี่ยวหรือช่อดอกแบบ cymose type ในกรณีที่ตาข้างย่อยของ cluster buds มีการพัฒนามากกว่า 1 ตา ลักษณะการพัฒนาของตาข้างย่อยทุกตาจะเป็นไปในทิศทางเดียวกันเช่นพัฒนาเป็น cluster ของ vegetative shoots, mixed shoots หรือgenerative shoots ตาดอกที่เกิดจากตาข้างมี bract 2 กลีบรองรับเนื้อเยื่อเจริญ ตาดอกที่เกิดจากตายอดของ flowering shoot ไม่มี bract รองรับ เนื้อเยื่อเจริญส่วนปลายของตาดอกเป็นรูปกระทะคว่ำสร้างจุดำเนิดของกลีบเลี้ยง กลีบดอก เกสรเพศผู้และเกสรเพศเมียตามลำดับ ตาดอกที่มีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง 0.1 เซนติเมตรมีจุดกำเนิดของดอกครบและสามารถมองเห็นได้ ดอกส้มพันธุ์ Satsuma No.11, Satsuma No.12 และ Nankan 4 gou บานปลายเดือนมกราคม พันธุ์ Satsuma No.13บานต้นเดือนมีนาคม ลำดับพัฒนาการของตาข้างบนกิ่งใหม่พบจุดกำเนิดของใบเกล็ดหุ้มเนื้อเยื่อเจริญตาข้าง ต่อมาบริเวณเนื้อเยื่อเจริญพัฒนาเป็นจุดกำเนิดของตาข้างย่อย 2-4 ตา ปรากฎจุดกำเนิดของใบเกล็ดย่อยรองรับเนื้อเยื่อเจริญตาข้างย่อยที่เกิดใหม่ เนื้อเยื่อเจริญของตาข้างย่อยนี้จะพัฒนาเป็น vegetative shoot หรือ flowering shoot ต่อไป