การศึกษาเรื่อง ภูมิปัญญาชาวบ้านในการอนุรักษ์ และฟื้นฟูป่าต้นน้ำ ศึกษาเฉพาะกรณีกลุ่มฮักป่าศรีถ้อย ตำบลศรีถ้อย อำเภอแม่ใจ จังหวัดพะเยา มีวัตถุประสงค์ เพื่อศึกษาการอนุรักษ์และฟื้นฟูป่าต้นน้ำบนพื้นฐานของภูมิปัญญา ชาวบ้านของกลุ่มฮักป่าศรีถ้อย โดยศึกษาถึงบทบาทของ หน่วยงานต่าง ๆ ที่ทำงานด้านการอนุรักษ์และฟื้นฟูป่าต้นน้ำ ในจังหวัดพะเยา ศึกษาชุมชนตำบลศรีถ้อย และศึกษากลุ่ม ฮักป่าศรีถ้อย ในการเก็บรวบรวมข้อมูลเน้นการสัมภาษณ์ ผู้ให้ข้อมูลหลัก การพูดคุยอย่างไม่เป็นทางการ และการ สังเกตแบบมีส่วนร่วม และนำข้อมูลที่ได้มาวิเคราะ์แนว คิดและพัฒนาการ รวมทั้งมิติของภูมิปัญญาชาวบ้านในการ อนุรักษ์และฟื้นฟูป่าต้นน้ำของกลุ่มฮักป่าศรีถ้อย ซึ่งแบ่ง ออกเป็น 3 มิติ คือ เนื้อหา ลักษณะและกระบวนการเกิด จาการศึกษาพบว่ากลุ่มฮักป่าศรีถ้อย มีพัฒนาการ มาจากการร่วมกันคัดค้านการสัมปทานทำไม้ และการประสบ กับภัยแล้งที่เกิดขึ้นมาจากการตัดไม้ทำลายป่า จึงเกิด กิจกรรมในการอนุรักษ์และฟื้นฟูป่าที่มีทั้งกิจกรรมที่ เกิดจากความรู้ประสบการณ์ และกิจกรรมที่เกิดจากการ ประยุกต์ประเพณีทางพุทธศาสนา โดยมีแนวคิดในการอนุรักษ์ คือการให้ชาวบ้านเข้าม่มีส่วนร่วมในการรักษาป่าโดย ใช้กิจกรรมที่มีความอสดคล้องกับวิถีชีวิตวัฒนธรรมและระบบ นิเวศของชุมชน เป็นวิธีการกระตุ้นหรือชี้แนะให้ชาวบ้าน ตระหนักในความสำคัญของทรัพยากร ธรรมชาติ จากการทำ กิจกรรมทำให้ป่าฟื้นตัวมีความอุดมสมบูรณ์ และยังกระตุ้น จิตสำนึกของชาวบ้านให้เกิดความตระหนักในการที่จะช่วย กันรักษาป่าอีกด้วย การทำกิจกรรมของกลุ่มฮักป่าศรีถ้อย ถือว่าเป็น ระบบความรู้หรือภูมิปัญญาชาวบ้านในการอนุรักษ์และฟื้นฟู ป่าต้นน้ำที่แบ่งออกเป็น 3 มิติคือ 1. เนื้อหาของภูมิปัญญาชาวบ้านในการอนุรักษ์ และฟื้นฟูป่าต้นน้ำ มีองค์ความรู้ที่แสดงความสัมพันธ์ 3 ด้านคือ1.1 องค์ความรู้ที่แสดงออกถึงความสัมพันธ์ ระหว่างมนุษย์กับมนุษย์ มีการจัดความสัมพันธ์ที่จะให้คน อยู่ร่วมกันโดยการกำหนดระเบียบกฎเกณฑ์เพื่อเป็นแนวทาง ให้คนในชุมชนปฏิบัติและการสร้างกระบวนการเรียนรู้เพื่อ ให้เกิดจิตสำนึกในการรักษาป่า1.2 องค์ความรู้ที่แสดงออกถึงความสัมพันธ์ ระหว่างมนุษย์ กับธรรมชาติ โดยพบความสัมพันธ์ผ่านระบบ การประโยชน์จากป่า เพื่อการยังชีพเป็นหลักและระบบการผลิต เพื่อขายที่พึ่งพาและรักษาสมดุลของธรรมชาติ ในการพึ่งพา ธรรมชาติทำให้ชาวบ้านเห็นในความสำคัญของป่า และมีส่วน ร่วมในการรักษาป่า ดังนั้นระบบการผลิตและวิถีชีวิตมีความ สัมพันธ์กับระบบนิเวศของชุมชน1.3 องค์ความรู้ที่แสดงออกถึงความสัมพันธ์ ระหว่างมนุษย์กับสิ่งเหนือธรรมชาติ จะพบความสัมพันธ์โดย ผ่านความเชื่อเรื่องผี และการนับถือพุทธศาสนาของชาวบ้าน โดยการแสดงความเคารพและขอบคุณธรรมชาติ เพื่อสร้าง ระบบความสัมพันธ์และจิตสำนึกให้มีการใช้ทรัพยากรธรรมชาติ ที่เหมาะสม 2. ลักษณะของภูมิปัญญาชาวบ้านในการอนุรักษ์และ ฟื้นฟูป่าต้นน้ำมี 2 ลักษณะ คือ2.1 ลักษณะที่เป็นความรู้ ความสามารถหรือ แนวทางในการแก้ไขปัญหาคือ การจัดการป่าชุมชนที่มีรากฐาน มาจากการสังเกตสภาพแวดล้อม และการใช้ประโยชน์จาก ทรัพยากรธรรมชาติ จึงเป็นการจัดการที่ยึดหลักใช้เพื่อ ประโยชน์ส่วนรวมและการยังชีพ เพื่อปรับเปลี่ยนพฤติกรรม ให้ชาวบ้านเกิดจิตสำนึกในการอนุรักษ์ และให้มีการใช้ ประโยชน์จากป่าอย่างเหมาะสม2.2 ลักษณะที่เป็นความเชื่อ ประเพณี หรือ วัฒนธรรม คือ การปรับเปลี่ยนประเพณีที่เกี่ยวข้องกับคน เพื่อมาทำหน้าที่และบทบาทเพื่อการอนุรักษ์ที่พบความ สัมพันธ์ระหว่างมนุษย์ ธรรมชาติและผี โดยการแสดงความ เคารพนับถือ ทำให้มนุษย์เกิดการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมที่มี ต่อธรรมชาติ ดังนั้นการมีวิถีชีวิตภายใต้การมีคุณธรรมต่อ ธรรมชาติจะช่วยรักษาความสมดุลของธรรมชาติไว้ได้ 3. กระบวนการเกิดของภูมิปัญญาชาวบ้านในการ อนุรักษ์และฟื้นฟูป่าต้นต้ำ มีการเรียนรู้จากธรรมชาติ การนับถือศาสนาพุทธ และเชื่อในเรื่องผีผสมผสานกับความ รู้และเทคโนโลยีจากภายนอกที่เรียนรู้ด้วยตนเองและผู้อื่น ถ่ายทอดให้แล้วสั่งสมไว้ในรูปของพิธีกรรมเพื่อการอนุรักษ์ โดยมีการปรับบทบาทหน้าที่ให้สอดคล้องกับสถานการณ์ และถ่ายทอดผ่านความเชื่อเรื่องผี และการนับถือพุทธศาสนา โดยการบอกเล่า การประกอบพิธีกรรม และผ่านระเบียบ ในการรักษาป่าที่บันทึกไว้เป็นลายลักษณ์อักษร ซึ่งเป็น การปรับเปลี่ยนความรู้หรือภูมิปัญญาเดิมของชาวบ้าน ให้เป็นความรู้ใหม่ที่มีความสอดคล้องกับสภาพปัญหาที่เกิด ขึ้น โดยเพิ่มคุณค่าให้กับความรู้นั้น ในการศึกษาครั้งนี้ ผู้ศึกษามีข้อเสนอแนะแนวทาง ที่จะนำภูมิปัญญาชาวบ้านในการอนุรักษ์และฟื้นฟูป่าต้นน้ำ มาใช้ในงานพัฒนาชุมชนโดยเสนอแนะให้แก่หน่วยงานของรัฐ ในระดับนโยบายและระดับปฏิบัติ โดยในระดับนโยบายจะเกี่ยว ข้องกับการให้องค์กรชุมชนได้เข้ามามีส่วนร่วมในการกำหนด นโยบาย เพื่อให้สอดคล้องกับภูมิปัญญาชาวบ้านในแต่ละ ท้องถิ่นในระดับปฏิบัติ นักพัฒนาควรจะมีความเข้าใจสภาพ สังคม วัฒนธรรม และสถานการณ์ปัญหาของชุมชนเพื่อให้ตัวแทน ของประชาชนมีส่วนร่วมในการปฏิบัติงานพัฒนาชุมชนโดยมีนัก พัฒนาเป็นผู้ให้การสนับสนุนด้านวิชาการ และประสานงานด้าน งบประมาณแก่องค์กรชุมชน ส่วนข้อเสนอแนะสำหรับองค์กร ชุมชนควรระวังตัวกันเป็นเครือข่าย เพื่อสร้างพลังต่อรอง กับกลุ่มต่าง ๆ ข้อเสนอแนะสำหรับองค์กรพัฒนาเอกชน ซึ่ง เป็นหน่วยงานที่ทำงานใกล้ชิดกับชาวบ้านมากที่สุด ควรจะนำ เสนอข้อมูลหรือปัญหาของชุมชน เพื่อให้สาธารณชนได้รับ ทราบและสร้างกระบวนการเรียนรู้ให้เกิดขึ้นกับชาวบ้านโดย การฝึกอบรม การศึกษาดูงาน การสัมมนา รวมทั้งการเข้าร่วม ในกระบวนการต่อรองร่วมกับชาวบ้าน ส่วนข้อเสนอแนะสำหรับ สถาบันการศึกษาโดยเฉพาะสถาบันการศึกษาที่อยู่ในท้องถิ่น ควรจะมีบทบาทในการศึกษาวิจัยเพื่อรวบรวมองค์ความรู้ของ ชาวบ้านและสนับสนุนข้อมูลข่าวสารในด้านวิชาการ และด้าน เทคนิคต่าง ๆ แก่หน่วยงานของรัฐ องค์กรพัฒนาเอกชน และองค์กรชุมชนเพื่อนำไปใช้ในการปฏิบัติงาน