การศึกษาเป็นองค์ประกอบที่สำคัญของการพัฒนาประเทศ แนวความคิดทางเศรษฐศาสตร์เกี่ยวกับการศึกษา มี 2 แนวคิดที่ สำคัญ แนวคิดแรกถือว่า การศึกษาเป็นการลงทุนที่เรียกว่า ทุนมนุษย์ (human capital) เนื่องจากการศึกษาก่อให้เกิดการ เพิ่ม productivity ให้กับบุคคลและสังคม ส่วนอีกแนวความคิด หนึ่งเห็นว่า การศึกษามิได้เพิ่ม productivity เนื่องจากบุคคล ที่ได้รับการศึกษา มักเป็นบุคคลที่มีความสามารถอยู่แล้ว การ ศึกษาเป็นเพียงการเลือกสรรกลั่นกรอง (screen) ให้บุคคล ที่มีความสามารถอยู่แล้วให้ได้รับการศึกษาที่สูงขึ้น หรือการ ศึกษาเป็นเพียงใบเบิกทางให้กับผู้ที่มีความสามารถ อย่างไร ก็ตามแม้ว่าแนวความคิดทั้งสองอาจแตกต่างกันบ้าง แต่ก็ได้ ข้อสรุปเดียวกันคือ การศึกษาที่สูงขึ้นนำไปสู่รายได้ที่มากขึ้น จึงเปรียบเสมือนโครงการลงทุนโครงการหนึ่งนั่นเอง การลงทุนด้านการศึกษาไม่แตกต่างจากการลงทุน ประเภทหนึ่ง ในแง่เกณฑ์การตัดสินใจในการลงทุน ซึ่งมี 3 เกณฑ์หลัก คือ เกณฑ์มูลค่าปัจจุบันสุทธิ เกณฑ์อัตราส่วน ผลประโยชน์ต่อต้นทุน และเกณฑ์อัตราผลตอบแทนภายใน (IRR) ส่วนการศึกษาครั้งนี้ จะใช้เกณฑ์อัตราผลตอบแทนภายใน เนื่องจาก ไม่ต้องกังวลกับปัญหาการเลือกอัตราปรับลด (discount rate) ที่เหมาะสม การศึกษาในครั้งนี้จะศึกษาอัตราผลตอบแทนของการ ศึกษา ทั้งในแง่บุคคลและสังคม ของการศึกษาในระดับปริญญาตรี ของคณะพาณิชยศาสตร์และการบัญชี สาขาบัญชี การเงิน การตลาด และคณะเศรษฐศาสตร์ จากการศึกษาพบว่า ต้นทุนทางสังคมรวมสำหรับการศึกษา ในระยะเวลา 4 ปีของสาขาบัญชี การเงิน การตลาด และคณะ เศรษฐศาสตร์ คือ 360,091 358,001 358,210 และ 358,812 บาท ตามลำดับ ซึ่งจำนวนเงินที่เป็นต้นทุนทางตรงของสังคม คือ 86,727 84,637 84,846 และ 80,448 บาท ตามลำดับ ต้นทุนทางตรงของ สังคมคิดเป็นสัดส่วนประมาณร้อยละ 24 ของต้นทุนสังคมรวม ส่วน ที่เหลืออีกร้อยละ 76 เป็นต้นทุนค่าเสียโอกาสในแง่สังคม สำหรับต้นทุนบุคคลรวมของการศึกษาในระยะเวลา 4 ปี ของสาขาบัญชี การเงิน การตลาด และคณะเศรษฐศาสตร์ คือ 274,021 273,424 273,000 และ 272,210 บาท ตามลำดับ จำนวนเงินที่เป็นต้นทุนทางตรงของสังคม คือ 13,341 12,744 12,320 และ 11,536 บาท ตามลำดับ ต้นทุนทางตรงของบุคคล คิดเป็นสัดส่วนประมาณร้อยละ 4.5 ของต้นทุนบุคคลรวม ส่วนที่เหลือ อีกร้อยละ 95.5 เป็นค่าเสียโอกาสในแง่บุคคล จะเห็นได้ว่า สังคมแบกภาระต้นทุนทางตรงด้านการศึกษาค่อนข้างสูง ในขณะที่ บุคคลแบกรับภาระต้นทุนทางตรงด้านการศึกษาน้อยมาก นอกจากนี้ยังพบว่าอัตราผลตอบแทนสังคมของผู้สำเร็จการ ศึกษาระดับปริญญาตรีของมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ในสาขาบัญชี การเงิน การตลาด และคณะเศรษฐศาสตร์ คือ ร้อยละ 54.13 52.96 47.87 และ 53.16 ตามลำดับ และอัตราผลตอบแทนส่วน บุคคล คือ ร้อยละ 69.18 57.21 61.74 และ 68.01 ตามลำดับ แสดงให้เห็นว่า อัตราผลตอบแทนของการลงทุนทางการศึกษาสาขา วิชาทั้งสี่ดังกล่าวนั้นให้ผลตอบแทนที่สูง คุ้มค่าแก่การลงทุน ไม่ว่า จะมองจากทางด้านสังคมหรือบุคคล นอกจากนี้อัตราผลตอบแทน ส่วนบุคคลจะสูงกว่าอัตราผลตอบแทนสังคมเกินร้อยละ 12 ในทุก สาขาวิชา ทั้งนี้เนื่องจากส่วนแตกต่างระหว่างต้นทุนทางสังคมกับ ต้นทุนบุคคลมีมากกว่าส่วนแตกต่างระหว่างกระแสรายได้ก่อนหัก ภาษี กับกระแสรายได้หลังจากหักภาษี อันแสดงถึงผลตอบแทน ของการศึกษาระดับปริญญาตรีของสาขาวิชาดังกล่าวค่อนข้างสูง และรัฐบาลแบกรับภาระค่อนข้างสูงเช่นกัน รัฐบาลจึงควรผลัก ภาระด้านค่าใช้จ่ายในการศึกษาในระดับปริญญาตรีให้แก่บุคคล มากขึ้น โดยอาจโอนเงินที่รัฐจ่ายให้กับการศึกษาระดับอุดมศึกษา มาเป็นค่าใช้จ่ายในการจัดการศึกษาในระดับประถมศึกษา และ มัธยมศึกษาให้มากขึ้น สำหรับแนวทางในการดำเนินนโยบาย รัฐบาลควรคำนึง ถึงภาระค่าใช้จ่ายกับประโยชน์ที่บุคคลหรือสังคมได้รับประโยชน์ ส่วนใดที่สังคมได้รับ รัฐบาลควรแบกรับภาระส่วนนั้นไว้ แต่ประโยชน์ส่วนใดที่บุคคลได้รับ บุคคลนั้นควรเป็นผู้รับภาระเอง โดยอาจมีโครงการเงินกู้ดอกเบี้ยต่ำ และทุนการศึกษาสำหรับผู้ที่ เรียนดีแต่มีฐานะยากจน เพื่อให้มีโอกาสศึกษาสูงขึ้นเท่าที่ ความสามารถของเขาจะมี แนวทางเหล่านี้จะก่อให้เกิดการ จัดสรรทรัพยากรในการลงทุนทางการศึกษาอย่างมีประสิทธิภาพ และมีความเป็นธรรมมากขึ้น