เสรีภาพในมโนธรรม (Freedom of Conscience) เป็นเสรีภาพขั้นพื้นฐานที่ติดตัวมากับความเป็นมนุษย์ซึ่ง ไม่มีใครที่สามารถพรากได้ เสรีภาพในมโนธรรมเป็นเสรีภาพที่ มนุษย์มีสิทธิที่จะคิดที่จะเชื่อและแสดงความคิดเห็นในสิ่งที่ ตนคิดว่าถูกต้อง เสรีภาพในมโนธรรมจึงเป็นบ่อเกิดของเสรีภาพ ชนิดอื่นที่เป็นมาจากความปรารถนาที่จะคิดและเชื่อในสิ่งที่ ตนคิดว่าถูกต้อง เช่น เสรีภาพในการถือศาสนา เสรีภาพในการ แสดงความคิดเห็นของบุคคล ฯลฯ ฉะนั้นตามแนวคิดเกี่ยวกับ รัฐธรรมนูญนิยม จึงไม่มีความจำเป็นที่จะต้องบัญญัติรับรอง ไว้อย่างชัดแจ้งในกฎหมายว่ามีการรับรองเสรีภาพในมโนธรรม เพราะเสรีภาพในมโนธรรมเกิดมาพร้อมกับสภาวะความเป็นมนุษย์ นั่นเอง มนุษย์เมื่อมโนธรรมของตนเรียกร้องให้มีเสรีภาพใน การถือศาสนาที่ตนเห็นว่าดีว่างามและพอใจแล้วเขาจึงมี เสรีภาพในการประกอบพิธีกรรมตามศาสนาตลอดมาเมื่อไม่เป็น การขัดต่อประโยชน์มหาชนของรัฐ จะเห็นว่าเสรีภาพในการถือ ศาสนานั้นเป็นเสรีภาพที่ไม่สามารถจำกัดได้ แต่เสรีภาพใน การประกอบพิธีกรรมตามศาสนานั้นเป็นเสรีภาพในการกระทำการ (Freedom of Action) ซึ่งอาจถูกจำกัดได้ตามความเหมาะสม เสรีภาพในการถือศาสนาถือว่าเป็นคุณค่าสำคัญที่ทำให้มนุษย์ สามารถอยู่ร่วมในสังคมเป็นปึกแผ่นโดยใช้คำสอนทางศาสนา เป็นเครื่องยึดเหนี่ยวจิตใจฉะนั้นการที่บุคคลจำต้องปฏิบัติ แตกต่างจากคำสอนทางศาสนาที่ตนเคารพก็ย่อมเกิดความไม่ สบายใจ ภาระผูกพันทางศีลธรรมมีลักษณะสูงสุดและเด็ดขาดอัน เป็นเครื่องเหนี่ยวนำชีวิตของเขา คุณค่าของศาสนาก่อให้ เกิดภาระผูกพันให้บุคคลนับถือและเป็นแนวทางในการดำรงชีวิต ในสังคม คุณค่าอีกประการที่ทำให้บุคคลในสังคมอยู่ร่วมกันได้ ก็คือ หน้าที่ของสมาชิกในสังคมที่ต้องมีต่อสังคม ในสังคม ขนาดใหญ่และมีกลไกสลับซับซ้อนเช่นรัฐสมัยใหม่นั้น รัฐมี อำนาจชอบธรรมในการรับรองและให้ความคุ้มครองสิทธิเสรีภาพ ของประชาชน และในขณะเดียวกันสิ่งที่มีสถานะเท่ากันอัน เป็นผลจากการรับรองและให้ความคุ้มครองสิทธิเสรีภาพก็คือ หน้าที่ของพลเมืองที่ต้องปฏิบัติต่อรัฐคุณค่าของการมีเสรี ภาพและหน้าที่พลเมืองต่อรัฐ จึงมีสถานะเท่าเทียมกัน ฉะนั้น ปัญหาจะเกิดขึ้นเมื่อคุณค่าทั้งสองเกิดกระทบกันเองรัฐจึง ต้องหาหนทางประสานเพื่อให้เกิดทางออกที่ถูกต้องใน การแก้ปัญหากระทบกระทั่งดังกล่าว วิทยานิพนธ์นี้ ต้องการนำเสนอวิธีที่รัฐประนีประนอม ข้อขัดแย้งระหว่างเสรีภาพในการถือศาสนากับหน้าที่พลเมือง ในการรับราชการทหาร โดยข้อขัดแย้งจะเกิดขึ้นเมื่อประชาชน มีความคิดว่า ตนมีภาระผูกพันอยู่กับมโนธรรมของตนอันได้รับ อิทธิพลมาจากคำสอนทางศาสนาเป็นส่วนใหญ่ ซึ่งมโนธรรม ดังกล่าวสั่งการให้ตนต่อต้านสงครามทุกรูปแบบอันจะนำตนไป เป็นเครื่องมือในการเข่นฆ่าและเบียดเบียนต่อชีวิตเพื่อนมนุษย์ แต่รัฐเองก็มีความชอบธรรมที่จะบังคับให้พลเมืองมีหน้าที่ ต้องรับราชการทหารเรือเข้าร่วมสงครามเพื่อความอยู่รอดของ รัฐ ผลที่ตามมาคือ บางครั้งประชาชนที่มีภาระผูกพันทาง ศีลธรรมตามมโนธรรมของตนปฏิเสธที่จะปฏิบัติตามที่รัฐต้องการ และนำมาสู่การปฏิเสธที่จะปฏิบัติตามกฎหมายที่ขัดต่อมโนธรรม จนมีการนำบุคคลดังกล่าวไปกักขังถูกทำโทษบางครั้งต้องทนทุกข์ ทรมานจนต้องถึงแก่ชีวิตในที่สุด วิธีที่รัฐประนีประนอมความไม่ลงรอยกัน ระหว่างเสรี ภาพในการถือศาสนากับหน้าที่พลเมืองในการรับราชการทหารก็คือ รัฐมีการยกเว้นหน้าที่พลเมืองในการรับราชการทหารให้แก่ บุคคลบางประเภท โดยมีเงื่อนไขบางประการดังได้เสนอราย ละเอียดในวิทยานิพนธ์นี้ แต่อย่างไรก็ดีเงื่อนไขดังกล่าว ส่วนใหญ่เป็นเงื่อนไขที่ต้องการเสนอเพื่อเป็นแนวทางใน การนำไปปรับปรุงใช้ให้เหมาะสมตามความต้องการของรัฐต่างๆ เท่านั้น เพราะเป็นเงื่อนไขที่มีการพัฒนาเป็นเวลานานใน ประเทศสหรัฐอเมริกา ซึ่งอาจแตกต่างไปจากประเทศต่าง ๆ ที่มีการรับรองสิทธิของบุคคลเหล่านี้ แต่เดิมประเทศที่ยอม รับแนวคิดนี้มักกำหนดเงื่อนไขเกี่ยวกับการได้รับสิทธิ ดังกล่าวจะต้องสังกัดอยู่ในนิกายของศาสนาบางนิกายที่มี คำสอนเกี่ยวกับสันติภาพ และการต่อต้านสงครามทุกรูปแบบ แต่ปัจจุบันในประเทศสหรัฐอเมริกาได้มีการพัฒนามาถึงการ ยอมรับเงื่อนไขเกี่ยวกับการกระทำดังกล่าวที่ขัดต่อมโนธรรม อันมีสถานะสูงสุดเทียบได้กับศาสนาตามจารีตประเพณีด้วย ซึ่งเงื่อนไขทั้งสองแบบก็ยังมีการยอมรับขึ้นอยู่กับความ เหมาะสม และความเป็นมาทางประวัติศาสตร์ของประเทศเหล่านั้น ว่าจะกำหนดเงื่อนไขลงไปในแบบใด แต่จากการที่ทำการ วิเคราะห์แล้วการยอมรับในแบบหลังจะเป็นการคุ้มครองถึงเสรี ภาพในมโนธรรมได้ลึกซึ้งมากกว่า สำหรับในประเทศไทยนั้น แม้จะมีความสัมพันธ์ระหว่าง รัฐและศาสนาพุทธแตกต่างจากความสัมพันธ์ระหว่างรัฐและ ศาสนจักรในประเทศสหรัฐอเมริกา แต่มิได้หมายความว่าเราจะ ไม่สามารถรับแนวคิดดังกล่าวมาใช้ได้เนื่องจากการแตกต่างกัน ในระบบกฎหมาย เนื่องจากบางประเทศ เช่น สหราชอาณาจักร นอร์เวย์ ศรีลังกา สาธารณรัฐเกาหลี สหพันธ์สาธารณรัฐ เยอรมัน ฯลฯ อันเป็นประเทศที่มีศาสนาประจำชาติ เช่น ประเทศไทย หรือบางประเทศก็มีระบบกฎหมายที่แตกต่างหรือ เหมือนประเทศไทยก็ยังยอมรับแนวความคิดนี้ แต่อย่างไรก็ดี ยังมีปัญหาและอุปสรรคหลายประการในการยอมรับแนวคิด เกี่ยวกับการยกเว้นหน้าที่ในการรับราชการทหาร เนื่องจาก เหตุผลทางมโนธรรมซึ่งได้ทำการวิเคราะห์ในวิทยานิพนธ์ โดย วิทยานิพนธ์ฉบับนี้มุ่งที่จะเสนอแนวทางอันเป็นเงื่อนไขบาง ประการ ในการนำมาใช้บัญญัติถึงคุณสมบัติของบุคคลดังกล่าว มิได้มีความประสงค์ที่จะต้องแก้ไขและปฏิบัติตามโดยไม่มี เงื่อนไข เนื่องจากประเทศไทยยังไม่เคยมีการรับแนวคิด เช่นนี้ เพียงแต่มีการยกเว้นการรับราชการทหารให้แก่บุคคล บางประเภทโดยแนวคิดมาจากจารีตประเพณี สภาพร่างกาย และ สังคมเท่านั้น การแสดงตัวว่าตนมีความเชื่อในการต่อต้าน สงครามและสันติภาพก็จะไม่ได้รับสิทธิดังกล่าวจึงมี การปิดบังเหตุผลที่แท้จริงและต้องเลือกปฏิบัติตนให้ได้รับ สิทธิเช่นนี้ตามที่กฎหมายยอมรับ เช่น การบวชพระจนได้ สมณศักดิ์ หรือการเป็นครูบาอ เป็นต้น และมีจำนวน ไม่น้อยที่งดเว้นจากการปฏิบัติตามขั้นตอนของกฎหมายรับ ราชการทหารอันเป็นสาเหตุสำคัญที่ทำให้กำลังพลรั่วไหลได้ ดังนั้นการยอมรับแนวคิดเกี่ยวกับการยกเว้นหน้าที่ในการรับ ราชการทหารเนื่องจากเหตุผลทางมโนธรรมจึงเป็นสิ่งที่ แปลกใหม่และยากที่จะนำมาใช้ได้ทันที จึงมีความจำเป็นที่จะ ต้องค่อย ๆ พัฒนาแนวคิดไปเรื่อย ๆ จนเหมาะสมกับระบบ รับราชการทหารในประเทศไทย