หุ้นกู้แปลงสภาพ (convertible bonds or convertible debentures) เป็นหลักทรัพย์ประเภทกึ่งหนี้กึ่งทุน (hybrid securities) คาบเกี่ยวระหว่างหลักทรัพย์ประเภทหนี้สินและ หลักทรัพย์ประเภททุนประกอบด้วยลักษณะสาระสำคัญ 2 ส่วน คือ ส่วนที่มีลักษณะของหุ้นกู้ซึ่งอาจประกอบด้วยเงื่อนไขการชำระ คืนเงินต้นหรือการไถ่ถอนและเงื่อนไขการชำระดอกเบี้ยส่วนหนึ่ง และส่วนที่เป็นเงื่อนไขในการแปลงสภาพซึ่งอาจประกอบด้วยวิธีการ แปลงสภาพ ระยะเวลาแปลงสภาพ ราคาแปลงสภาพ นิติสัมพันธ์หุ้นกู้มีลักษณะคล้ายคลึงกับการกู้ยืมเงินเป็นอันมาก แต่มีลักษณะเฉพาะกว่า การกู้ยืมเงิน โดยมีการแบ่งเป็นหน่วยย่อย มูลค่าเท่า ๆ กัน และออกใบหุ้นกู้ซึ่งเป็นตราสารไว้ เป็นหลักฐาน แสดงสิทธิ นักนิติศาสตร์ไทยจัดว่าการออกหุ้นกู้เป็นการกู้ยืมเงินชนิด พิเศษหุ้นกู้แปลงสภาพเป็นนิติสัมพันธ์ประเภทหนึ่งมีพัฒนาการมาจาก หุ้นกู้ จึงอาจจัดเป็นการกู้ยืมเงินชนิด พิเศษได้ด้วย วิวัฒนาการของกฎหมายเกี่ยวกับหุ้นกู้แปลงสภาพจึงเริ่มมา จากกฎหมายเกี่ยวกับหุ้นกู้มาตรการทางกฎหมายเกี่ยวกับหุ้นกู้แปลง สภาพอาจแบ่งได้เป็น 2 ส่วน คือ มาตรการทาง กฎหมายก่อน การเสนอขาย และเมื่อมีการเสนอขาย มาตรการทางกฎหมายก่อนการเสนอขายหุ้นกู้แปลงสภาพต่อ ประชาชนเป็นหลักเกณฑ์ยื่นคำขอจดทะเบียนเพื่อเปิดเผยข้อมูลสู่ สาธารณชนซึ่งเป็นหลักเกณฑ์ที่มีมาแต่เดิมและหลักเกณฑ์ การควบคุม การเสนอขายด้วยการขออนุญาตต่อหน่วยงานของรัฐซึ่งเพิ่งมีขึ้นโดย พระราชบัญญัติตลาดหลักทรัพย์แห่งประเทศไทย (ฉบับที่ 2) พ.ศ.2527 ได้เปิดโอกาสให้บริษัทจำกัดเสนอขายหุ้นกู้แปลงสภาพต่อประชาชน ได้อีกแต่ต้องอยู่ภายใต้หลักเกณฑ์การขออนุญาต จนกระทั่งในปัจจุบัน มีการตราพระราชบัญญัติหลักทรัพย์และตลาดหลักทรัพย์ พ.ศ.2535 ขึ้นแทนซึ่งไม่ได้ยกเว้นให้บริษัทจำกัดออกและเสนอขายหุ้นกู้แปลงสภาพ แต่ยังคงหลักเกณฑ์ทั้งสองไว้ บริษัทมหาชนจำกัด ซึ่งเป็นบริษัทประเภท เดียวที่ออกและเสนอขายหุ้นกู้แปลงสภาพได้ตามพระราชบัญญัติบริษัท มหาชน จำกัด พ.ศ.2535 โดยต้องอยู่ภายใต้หลักเกณฑ์การเปิด เผยข้อมูลและการอนุญาตจากการศึกษา พบว่า มาตรการก่อนการ เสนอขายโดยเฉพาะในส่วนของหลักการควบคุมด้วยการขออนุญาตต่อ หน่วยงานของรัฐ แม้จะเป็นการให้ความคุ้มครองประชาชนผู้ลงทุน ให้หุ้นกู้แปลงสภาพโดยการไม่อนุญาตให้บริษัทมหาชนจำกัดที่ไม่ได้ มาตรฐานตามที่กฎหมายกำหนดทำการเสนอขายหุ้นกู้แปลงสภาพต่อ ประชาชนแต่หลักเกณฑ์ที่ใช้บังคับในขณะนี้มีขั้นตอนที่ยุ่งยากซ้ำซ้อน ไม่เอื้ออำนวยต่อการส่งเสริมพัฒนาการของการระดมทุนด้วยหุ้นกู้ แปลงสภาพในขณะเดียวกันมาตรการทางกฎหมายเมื่อมีการเสนอขาย นั้นมีไม่เพียงพอต่อการให้ความคุ้มครองแก่ประชาชนผู้ลงทุนให้หุ้นกู้ แปลงสภาพหรือผู้ถือหุ้นกู้แปลงสภาพผู้เขียนจึงเสนอแนะให้เพิ่ม มาตรการทางกฎหมายดังต่อไปนี้ 1. มาตรการทางกฎหมายรับรองสิทธิประโยชน์ของผู้ถือ หุ้นกู้แปลงสภาพและหน้าที่ความรับผิดของบริษัทผู้ออกและเสนอขาย หุ้นกู้แปลงสภาพขั้นพื้นฐานโดยหากจะมีการเปลี่ยนแปลงไปจากที่ กฎหมายกำหนดไว้จะต้องได้รับความยินยอมจากผู้ถือหุ้นกู้สภาพ ส่วนใหญ่หรือผู้แทนผู้ถือหุ้นกู้แปลงสภาพ ซึ่งอาจได้แก่ 1.1 ผู้ถือหุ้นกู้แปลงสภาพมีสิทธิได้รับเงินต้นเมื่อครบ กำหนดระยะเวลาไถ่ถอนหากในระหว่างอายุของหุ้นกู้แปลงสภาพ ผู้ถือหุ้นกู้แปลงสภาพมิได้ใช้สิทธิขอแปลงสภาพ โดยบริษัทผู้ออกและ เสนอขายหุ้นกู้แปลงสภาพไม่อาจกำหนดเงื่อนไขในสัญญาอนุญาตให้ บริษัทสามารถเลื่อนกำหนดระยะเวลาไถ่ถอนได้โดยไม่ต้องได้รับ อนุญาตจากผู้ถือหุ้นกู้แปลงสภาพ 1.2 หากผู้ถือหุ้นกู้แปลงสภาพเลือกใช้สิทธิแปลงสภาพ บริษัทต้องจัดให้ผู้ถือหุ้นกู้แปลงสภาพได้รับหุ้นของบริษัทภายในกำหนด ระยะเวลาหนึ่งพอสมควรในกรณีที่บริษัทไม่อาจจัดหุ้นของบริษัทให้แก่ ผู้ขอแปลงสภาพได้ภายในกำหนดเช่นว่านั้นให้ผู้ถือหุ้นกู้แปลงสภาพมี สิทธิได้รับค่าเสียหายในจำนวนไม่ต่ำกว่าส่วนต่างของราคาตลาด ของหุ้นของบริษัทซึ่งเป็นประเภทเดียวกับหุ้นที่ออกใหม่ เพื่อรองรับ หุ้นกู้แปลงสภาพในวันที่มีการใช้สิทธิแปลงสภาพกับราคาที่คำนวณได้ จากอัตราการแปลงสภาพหรือเลือกที่จะรับหุ้นของบริษัทซึ่งได้จาก การใช้สิทธิขอแปลงสภาพดังกล่าว 1.3 บัญญัติให้ข้อสัญญาที่ให้บริษัทมีสิทธิไถ่ถอนในเวลา ใด ๆ ก่อนครบกำหนด (call option) ไม่มีผลบังคับหากใช้ ในสถานการณ์ที่ทำให้ผู้ถือหุ้นกู้แปลงสภาพเสียเปรียบซึ่งอาจได้แก่ สถานการณ์ที่บริษัทมีผลประกอบการดีขึ้นมากหรือราคาตลาดของหุ้น ของบริษัทมีแนวโน้มสูงขึ้นเรื่อย ๆ ทั้งนี้ เนื่องจากข้อสัญญา ดังกล่าวเป็นการบังคับให้มีการแปลงสภาพโดยผู้ถือหุ้นกู้แปลงสภาพ ไม่สมัครใจ อันอาจขัดต่อประโยชน์ของหุ้นกู้แปลงสภาพที่มีต่อ ผู้ลงทุนให้หุ้นกู้แปลงสภาพหรือผู้ถือหุ้นกู้แปลงสภาพนั้น 2. ควรกำหนดให้นำมาตรการในเรื่องผู้แทนผู้ถือหุ้นกู้ แปลงสภาพ (trustee) ตามพระราชบัญญัติหลักทรัพย์และตลาด หลักทรัพย์ พ.ศ.2535 มาใช้กับการออกและเสนอขายหุ้นกู้ แปลงสภาพทุกกรณี และให้ผู้แทนผู้ถือหุ้นกู้แปลงสภาพทำหน้าที่เป็น ตัวแทนการแปลงสภาพหุ้นกู้แปลงสภาพและดูแลรักษาประโยชน์ ของผู้ถือหุ้นกู้แปลงสภาพ พร้อมกับบัญญัติจำกัดมาตรการจำกัด อำนาจของบริษัทผู้ออกและเสนอขายหุ้นกู้แปลงสภาพในการที่จะ ออกหุ้น เพื่อการอย่างอื่นจากมติที่ประชุมผู้ถือหุ้นให้ออกหุ้นเพื่อ รองรับหุ้นกู้แปลงสภาพ การให้ความคุ้มครองประชาชนผู้ลงทุนในหุ้นกู้แปลง สภาพนั้น หากได้เพิ่มมาตรการทางกฎหมายเมื่อมีการเสนอขาย ไปแล้ว ให้สามารถคุ้มครองผู้ถือหุ้นกู้แปลงสภาพได้เพียงพอ มาตรการทางกฎหมายก่อนการเสนอขาย โดยเฉพาะในส่วน หลักการควบคุมด้วยการขออนุญาตเสนอขายนั้นอาจไม่มีความ จำเป็นต้องมีอยู่ เนื่องจากหน่วยงานของรัฐก็มิได้รับรองความ ถูกต้องของข้อมูลและความมั่นคงของบริษัทที่ได้รับอนุญาต เพียงแต่ตรวจดูความครบถ้วนของคำขอตามรายการที่กฎหมาย ระบุไว้ และเนื่องจากมีหลักเกณฑ์ในส่วนของการจดทะเบียน เปิดเผยข้อมูลอยู่แล้ว หากมีรายการไม่ครบถ้วนตามที่กฎหมาย กำหนดย่อมปฏิเสธที่จะไม่รับจดทะเบียนคำขอเสนอขายได้