การวิจัยครั้งนี้มีวัตุประสงค์เพื่อ 1. เพื่อศึกษาประวัติศาสตร์สังคม วัฒนธรรม ศาสนา การเมืองการปกครอง ในเขตเมืองลพบุรี ในช่วงเวลาต่างๆ อันเป็นปัจจัยสำคัญส่งผลต่อคติ และมูลเหตุ ของการสร้าง ตลอดจนบทบาทและหน้าที่ของวัดพระศรีรัตนมหาธาตุ ลพบุรีในแต่ละ ช่วงเวลา 2. เพื่อศึกษารูปแบบสถาปัตยกรรมวัดพระศรีรัตนมหาธาตุ ลพบุรี อันประกอบ ด้วย ทำเลที่ตั้ง การวางผัง รูปแบบสถาปัตยกรรม องค์ประกอบตกแต่ง วัสดุ ระบบ โครงสร้างและเทคนิควิทยาการก่อสร้าง แล้วนำมาวิเคราะห์ถึงลำดับความต่อเนื่อง ตามระยะเวลา และยุคสมัยของการก่อสร้างตลอดจนพัฒนาการและการเปลี่ยนแปลงรูปแบบ สถาปัตยกรรมวัดพระศรีรัตนมหาธาตุ ลพบุรี 3. เพื่อศึกษาและวิเคราะห์ แผนผังวัดพระศรีรัตนมหาธาตุ ลพบุรี ในแต่ละ ช่วงเวลา ผลการวิจัยสามารถแบ่ง วัดพระศรีรัตนมหาธาตุ ลพบุรี ออกเป็น 3 ช่วงคือ 1. วัดพระศรีรัตนมหาธาตุ ลพบุรี ในตอนต้นพุทธศตวรรษที่ 18-ตอนต้น พุทธศตวรรษที่ 19 ได้รับการสร้างขึ้นในตอนต้นพุทธศตวรรษที่ 18 ซึ่งเป็นช่วงที่ ลพบุรีเป็นรัฐอิสระ กำลังจัดตั้งรัฐเริ่มแรก โดยคติการสถาปนาพระศรีรัตนมหาธาตุ ลพบุรี เป็นคติการบูชาพระสรีรธาตุ หมายถึงพระอัฐิของกษัตริย์ต้นราชวงศ์ซึ่ง อ้างอิงถึงพระบรมธาตุ ใช้เป็นสัญลักษณ์ในกระบวนการการจัดตั้งรัฐเริ่มแรก แผนผังวัดในช่วงเวลานี้ได้รับอิทธิพลจากแผนผังปราสาทในวัฒนธรรมเขมร ต่อมา ในช่วงปลายพุทธศตวรรษที่ 18 อิทธิพลวัฒนธรรมพุทธศาสนามหายานตันตระสกุลวัชรยาน จากอาณาจักรเขมร ส่งผลต่อการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างกลุ่มปรางค์ประธานให้เป็น ปรางค์ 3 องค์เรียงกัน งานสถาปัตยกรรมในช่วงเวลานี้ที่สำคัญคือ กลุ่มปรางค์ สกุลช่างลพบุรี โดยมีรูปแบบพัฒนาจากกลุ่มปรางค์รุ่นปาปวน-นครวัด เช่นปราสาทหิน พิมาย ปรางค์ศรีเทพ และ ศาลตาผาแดง องค์ประกอบตกแต่ง ระบบโครงสร้าง และ เทคนิควิทยาการการก่อสร้างบางส่วนได้รับอิทธิพลจากแบบศิลปกรรมเขมร บางส่วนมี พัฒนาการขึ้นจนมีลักษณะเฉพาะตน อันแสดงถึงพัฒนาการภายในท้องถิ่น แตกต่างจาก กลุ่มปรางค์แบบบายนในพื้นที่และเวลาเดียวกันเนื่องจากกระบวนการทางวัฒนธรรม ที่ทับซ้อนกัน 2. วัดพระศรีรัตนมหาธาตุ ลพบุรี ในตอนต้นพุทธศตวรรษที่ 19-ตอนต้น พุทธศตวรรษที่21เป็นช่วงเวลาที่ลพบุรีเป็นรัฐอิสระที่มีความเจริญรุ่งเรืองขึ้น อิทธิพลในวัฒนธรรมพุทธศาสนาเถรวาทแบบลังกาวงศ์ส่งผลต่อบทบาทหน้าที่ ซึ่งนอกจาก จะเป็นศูนย์กลางทางสัญลักษณ์อันสัมพันธ์กับแนวความคิดเกี่ยวกับกษัตริย์และ การจัดตั้งรัฐแล้ว ยังเป็นวัดหลักของเมืองอันเป็นศูนย์กลางกิจกรรม งานบุญงานกุศลของประชาชนภายในรัฐ โดยบทบาทหน้าที่เชิงสัญลักษณ์ ลดบทบาทหน้าที่ลง เมื่อมีการสถาปนาพระศรีรัตนมหาธาตุ พระนครศรีอยุธยา และลดบทบาทหน้าที่ลงอย่างสมบูรณ์ เมื่อมีการเปลี่ยนแปลงการปกครอง ในสมัยพระบรมไตรโลกนาถ แผนผังวัดในช่วงเวลานี้ มีการเปลี่ยนแปลงกลุ่มแนวแกนประธาน และแนวล้อมรอบชั้นนอก ทำให้มีการขยาย แผนผังวัดกว้างที่สุดในช่วงเวลานี้ กลุ่มงานสถาปัตยกรรม แบ่งออกเป็น ปรางค์ กลุ่มปรางค์ทรงยอดกลีบมะเฟือง กลุ่มเจดีย์ทรงแปดเลี่ยม และวิหาร รูปแบบกลุ่ม ปรางค์ มีพัฒนาการโดยตรงจากปรางค์สกุลช่างลพบุรี และปรางค์ทรงยอดกลีบมะเฟือง เป็นการสังเคราะห์รูปแบบขึ้นใหม่ จากกลุ่มปรางค์สกุลช่างลพบุรี และกลุ่มปรางค์ แบบบายน เจดีย์ทรงแปดเหลี่ยมแสดงถึงพัฒนาการจากปัจจัยภายในที่สืบทอดมาตั้งแต่ สมัยทวารวดี และหรือรับอิทธิพลจากลำพูน วิหารแสดงถึงพัฒนาการที่สืบทอดมาจากสมัย ทวารวดี องค์ประกอบตกแต่ง ระบบโครงสร้าง และเทคนิควิทยาการก่อสร้าง แสดงถึง พัฒนาการของสกุลช่างใหม่สืบต่อจากกลุ่มแรก และมีพัฒนาการร่วมกับสกุลช่าง สุโขทัยและ สกุลช่างท้องถิ่นต่างๆในเขตที่ราบลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาสืบต่อมาจนถึง สมัยอยุธยาตอนต้น 3. วัดพระศรีรัตนมหาธาตุ ลพบุรี ในตอนต้นพุทธศตวรรษที่21-ตอนต้น พุทธศตวรรษที่24 ในสมัยอยุธยาตอนกลาง วัดพระศรีรัตนมหาธาตุลพบุรี เป็นเพียง วัดสำคัญภายในชุมชน จึงปรากฎงานสถาปัตยกรรมในช่วงเวลานี้น้อยมาก ในสมัย สมเด็จพระนารายณ์มหาราชมีบทบาทหน้าที่ทางสัญลักษณ์อันแสดงถึงพระราชอำนาจ กษัตริย์ร่วมกับพระนารายณ์ราชนิเวศน์ หลังจากนั้นลดบทบาทหน้าที่เป็นเพียงวัด สำคัญในชุมชนอีกครั้ง การเปลี่ยนแปลงแนวความคิดทางพุทธศาสนาในสมัยอยุธยา ตอนปลาย ซึ่งเน้นพุทธศาสนาแบบมนุษยนิยม และเหตุผลนิยมส่งผลต่อการวางผังวัด ในช่วงเวลานี้ ซึ่งเน้นประโยชน์ใช้สอยมากขึ้นกว่าการยึดถือระเบียบแผนผังเดิม ซึ่งกำหนดด้วยรูปสัญลักษณ์อย่างเคร่งครัด โครงสร้างของแผนผังในช่วงเวลานี้ ได้รับอิทธิพล และ หรือมีพัฒนาการร่วมกับวัดพระศรีรัตนมหาธาตุ และพระอารามหลวง ในสมัยอยุธยาตอนต้น ในเขตพระนครศรีอยุธยา โดยมากมีการเปลี่ยนแปลงในกลุ่ม สถาปัตยกรรมภายในพื้นที่ระหว่างระเบียงคดชั้นในและชั้นนอก กลุ่มสถาปัตยกรรม ในช่วงเวลานี้แบ่งออกเป็น กลุ่มอาคาร ประกอบด้วยอาคารแบบไทยประเพณี และอาคาร ทรงตึก กลุ่มเจดีย์ ประกอบด้วย เจดีย์ทรงสี่เหลี่ยมย่อมุม เจดีย์ทรงปราสาทยอด องค์ระฆังย่อมุม เจดีย์ทรงเครื่ององค์ ระฆังย่อมุม กลุ่มปรางค์ และกลุ่มสถาปัตยกรรมประเภทอื่นๆ รูปแบบทางสถาปัตยกรรม องค์ประกอบตกแต่ง ระบบโครงสร้างและเทคนิควิทยาการก่อสร้าง แสดงถึงพัฒนาการ ร่วมกับกลุ่มสถาปัตยกรรมสมัยอยุธยาตอนปลาย ในเขตพระนครศรีอยุธยา บางส่วนพบความแตกต่างจากระเบียบมาตรฐานโดยเฉพาะงานสถาปัตยกรรมภายหลัง รัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช อาจตั้งข้อสังเกตเกี่ยวกับพัฒนาการ ของภายในท้องถิ่นได้ในระดับหนึ่ง เนื่องจากบทบาทหน้าที่วัด ซึ่งลดลงเป็นเพียงวัดสำคัญในชุมชน