วิทยานิพนธ์นี้มีจุดมุ่งหมายในการศึกษาถึงบทบาทและความสำคัญของพิธีทรงเจ้า ที่มีต่อสังคมและความสัมพันธ์ระหว่างพิธีกรรมกับโครงสร้างสังคมตามกระบวนการทาง สัญลักษณ์ที่เกิดขึ้น ตลอดจนการเปลี่ยนแปลงของพิธีกรรมที่เกี่ยวเนื่องกับการ เปลี่ยนแปลงทางสังคมวัฒนธรรมทั้งหมด โดยใช้การศึกษาด้วยวิธีการทางมานุษยวิทยา ในการเก็บรวบรวมข้อมูล และให้ความสำคัญกับการวิเคราะห์พิธีกรรมในฐานะกระบวนการ สื่อสารเชิงสัญลักษณ์ ที่สะท้อนให้เห็นถึงความคิด ความเชื่อ ค่านิยม โลกทัศน์ ตลอดจนโครงสร้างและการจัดระเบียบความสัมพันธ์ในสังคม ผลจากการศึกษาวิจัยพบว่า พิธีทรงเจ้าที่หนองขาวมีบทบาทและความสำคัญทั้งใน ระดับปัจเจก กลุ่มและชุมชนที่ต่างเชื่อมโยงสัมพันธ์กัน โดยแบ่งออกเป็นบทบาทในการ ตอบสนองความต้องการทางจิตใจกับการตอบสนองความต้องการทางสังคม กล่าวคือ การตอบสนองความต้องการทางจิตใจ พิธีกรรมมีความสำคัญในการให้ความมั่นคง ทางจิตใจการแสวงหาความหมายให้กับโลกและชีวิต ตามแบบสังคมชาวนาที่ต้องพึ่งพา ธรรมชาติและสภาพแวดล้อมในการดำรงชีพ ทั้งยังเป็นกลไกในตอกย้ำการรวมกลุ่ม การระบายความขัดแย้งและความไม่พึงพอใจต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นเพื่อให้ชาวบ้านสามารถ เผชิญกับชีวิตในโลกที่เป็นจริงต่อไปได้ การตอบสนองความต้องการทางสังคม พิธีกรรมมีความสำคัญในการสร้างสำนึกร่วม และความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันในชุมชนภายใต้ตำนานความเชื่อ ความเป็นมาทาง ประวัติศาสตร์และการเป็นเชื้อสายเดียวกัน การประกอบพิธีกรรมในแต่ละระดับยังเป็น การยึดโยงความสัมพันธ์ระหว่าง ปัจเจก เครือญาติ กลุ่มพรรคพวกและความสัมพันธ์ ระหว่างกลุ่ม นอกจากนี้พิธีทรงเจ้า ยังชี้ให้เห็นถึงความสัมพันธ์ระหว่างพิธีกรรมกับ โครงสร้างสังคมภายใต้กระบวนการทางสัญลักษณ์ที่เกิดขึ้น โดยสะท้อนให้เห็นถึง พัฒนาการทางประวัติศาสตร์และความเป็นสังคมหลากหลายและการแสวงหาความร่วมมือใน ชุมชนเพื่อตอบสนองความต้องการแรงงานในการผลิต ทั้งในระดับเครือญาติ กลุ่มพรรคพวก และกลุ่มความร่วมมือต่าง ๆ อย่างไรก็ตามเมื่อมีการเปลี่ยนแปลงทั้งทางเศรษฐกิจ สังคมและการเมือง หนองขาว ได้พัฒนาจากสังคมหมู่บ้านไปเป็นเมืองขนาดเล็ก ซึ่งทำให้ผู้คนเป็นปัจเจกมีความ เป็นปัจเจกมากขึ้นทั้งยังมีความแตกต่างทางด้านอาชีพและการจัดลำดับชั้นในสังคม อันประกอบด้วยคนกลุ่มต่าง ๆ ได้แก่ ชาวนา พ่อค้าและข้าราชการ การแสดงบทบาท สถานภาพและความสัมพันธ์ระหว่างกลุ่มคนเหล่านี้จึงมีความหลากหลาย ซับซ้อน โดยขึ้นกับ บริบทแวดล้อมและผลประโยชน์มากยิ่งขึ้น การแตกตัวของชนชั้น ความก้าวหน้าทางการศึกษาตลอดจนการสัมพันธ์กับเมือง ยังทำให้ความรู้ใหม่ที่มีความเป็นวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี กระจายเข้าสู่ชุมชน เป็นจำนวนมาก ความรู้ใหม่เหล่านี้ได้ตอบโต้กับความรู้และความเชื่อดั้งเดิมของชุมชน และส่งผลให้พิธีกรรมเปลี่ยนแปลงอย่างต่อเนื่อง ปัจจุบันแม้พิธีทรงเจ้าจะปรับบทบาทไปเพื่อตอบสนองการความต้องการของปัจเจก ที่หลากหลาย แต่ยังคงตอบสนองการรวมกลุ่มของชาวนาเดิม ซึ่งยังยึดมั่นต่อความเชื่อ ในอำนาจนอกเหนือธรรมชาติและสิ่งศักดิ์สิทธิ์ เนื่องจากไม่สามารถเข้าถึงความรู้ อำนาจในการจัดการทรัพยากรและเทคโนโลยีใหม่ได้เท่าคนกลุ่มอื่น ในขณะที่ชนชั้นกลาง จำนวนหนึ่งได้ใช้พิธีกรรมในการแสวงหาโภคทรัพย์และผลประโยชน์ส่วนตน ส่วนคนรุ่นใหม่ และกลุ่มคนที่มีการศึกษาก็มีแนวโน้มที่จะปฎิเสธพิธีกรรมมากขึ้น จึงกล่าวได้ว่าพิธีกรรมได้เสื่อมความศักดิ์สิทธิ์ในการบูรณาการลง และ เปลี่ยนแปลงไปสู่การตอบสนองความต้องการทางโลกมากขึ้น ในด้านหนึ่งแม้พิธีกรรมจะถูกใช้เป็นช่องทางในการเข้าถึงผลประโยชน์ทาง เศรษฐกิจตามอุดมการณ์ทุนนิยม แต่พิธีกรรมยังคงมีความสำคัญอย่างยิ่งในฐานะสถานภาพ และศักดิ์ศรีของชาวนา ที่ใช้ในการต่อรอง สื่อสาร และสัมพันธ์คนกลุ่มอื่น ๆ ซึ่งสถานการณ์เหล่านี้ เป็นสภาพสองด้านที่นำไปสู่ความขัดแย้งและภาวะของการเผชิญหน้า กันระหว่างระบบผลประโยชน์กับการตัดสินคุณค่าทางศีลธรรมในสังคมปัจจุบัน