วิทยานิพนธ์ฉบับนี้มีจุดมุ่งหมาย เพื่อศึกษารูปแบบและผังของสถาปัตยกรรมโบสถ์ คาทอลิกในภาคกลางและภาคตะวันออก โดยศึกษาทั้งความเป็นมาและความสัมพันธ์ของโบสถ์กับ ชุมชนและประวัติศาสตร์ศาสนจักรคาทอลิกในประเทศไทย ในช่วงเวลาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา ถึงพุทธศักราช 2475 โดยกรณีศึกษาจากกลุ่มข้อมูลที่มีสภาพทางกายภาพของสถาปัตยกรรม 3 กลุ่ม คือ โบสถ์ ที่มีตัวอาคารสมบูรณ์จำนวน 12 หลัง โบสถ์ที่เป็นซากอาคารจำนวน 3 หลัง และโบสถ์ที่มี หลักฐานภาพถ่ายตัวอาคารจำนวน 8 หลัง ทำการศึกษาทั้งความเป็นมาของโบสถ์กับสภาพของชุมชน ที่ตั้งโบสถ์ ลักษณะผังและรูปแบบอาคาร จากการศึกษาและวิเคราะห์ลักษณะทางสถาปัตยกรรมของโบสถ์กับช่วงเวลาของประวัติศาสตร์ พบว่าโบสถ์ที่สร้างในแต่ละช่วงเวลาของประวัติศาสตร์มีลักษณะที่แตกต่างกันตามปัจจัยต่าง ๆ ทั้งทางเศรษฐกิจ การเมือง สังคม วัฒนธรรม ในสมัยกรุงศรีอยุธยามีสองลักษณะคือ โบสถ์ ที่สร้างในที่พักของบาทหลวงเป็นส่วนหนึ่งของวัด มีรูปแบบสถาปัตยกรรมเป็นแบบตะวันตก ซึ่ง จะมีขนาดใหญ่หากตั้งอยู่ในชุมชนคาทอลิก เช่นในชุมชนชาวโปรตุเกส เป็นต้น โบสถ์ลักษณะที่ สองเป็นโบสถ์ที่มีขนาดเล็กซึ่งสร้างขึ้นสำหรับบุคคลหรือกลุ่มบุคคล โดยเฉพาะรูปแบบโบสถ์ เป็นการนำเอาแบบสถาปัตยกรรมในท้องถิ่นมาสร้างเป็นโบสถ์ ในช่วงต่อมาในสมัยกรุงธนบุรี ถึงกรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้น คาทอลิกส่วนใหญ่เป็นชาวตะวันตกลูกผสม เป็นชาวจีนและญวน โบสถ์ ที่สร้างยังคงเป็นการนำเอารูปแบบสถาปัตยกรรมในท้องถิ่นมาสร้างให้เกิดความกลมกลืนกับสภาพ ชุมชน โบสถ์ที่สร้างมีลักษณะเป็นอาคารเฉพาะสำหรับประกอบพิธีที่เรียกว่า โบสถ์ (church) อย่างแท้จริง ในช่วงสุดท้ายที่ศึกษาคือสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ ในช่วงรัชกาลที่ 4 ถึงรัชกาลที่ 7 ก่อนการเปลี่ยนแปลงการปกครองใน พ.ศ.2475 เป็นช่วงที่มีการเพิ่มจำนวนขึ้นของชุมชนคาทอลิก เนื่องจากมีปัจจัยทางสังคมและการเมืองสนับสนุน จึงทำให้มีการสร้างโบสถ์เป็นแบบสถาปัตยกรรม ตะวันตกเป็นส่วนใหญ่ แต่มีการปรับให้เหมาะสมกับสภาพภูมิอากาศเทคโนโลยีและวัสุดที่มีใน ท้องถิ่น ดังนั้นจึงสรุปได้ว่าลักษณะสถาปัตยกรรมโบสถ์ที่สร้างในประเทศไทยมีความหลากหลายของ รูปแบบ ด้วยปัจจัยทางเศรษฐกิจและสังคมของแต่ละชุมชน สภาพภูมิอากาศ ความสำคัญและศักดิ์ ของโบสถ์ ประโยชน์ใช้สอยและพิธีกรรม รสนิยมส่วนตัวของผู้สร้างเทคโนโลยีและวัสดุที่หาได้ ในท้องถิ่น แต่ยังคงไว้ซึ่งความหมายของโบสถ์ซึ่งเป็นที่ประทับของพระเจ้าและเป็นที่ร่วม ชุมนุมกัน เพื่อนมัสการ สรรเสริญ ขอบพระคุณ และขอพรจากพระเจ้า โดยมีการจัดที่ว่างและ บรรยากาศภายในโบสถ์ให้เกิดความศักดิ์สิทธิ์ เพื่อสร้างความศรัทธา และยังคงมีผังอาคารที่ มีองค์ประกอบที่สำคัญ ทั้งส่วนประกอบพิธีซึ่งมีพระแท่นบูชาและส่วนร่วมชุมนุมสำหรับบรรดา คริสตชน เช่นเดียวกับโบสถ์ในตะวันตกทั่วไป