วิทยานิพนธ์ฉบับนี้ มีจุดมุ่งหมายเพื่อศึกษาวิหารที่สร้างในกระบวนการครูบาศรีวิชัย อันประกอบไปด้วยการศึกษาในเชิงประวัติศาสตร์ และการศึกษาในเชิงสถาปัตยกรรม 1. การศึกษาในเชิงประวัติศาสตร์ ได้แก่ การศึกษา เพื่อให้ทราบถึงสาเหตุในการสร้าง วิหารของครูบาศรีวิชัย รวมถึงบทบาทและหน้าที่ของวิหารที่สร้างในกระบวนการครูบาศรีวิชัย ว่ามีความเหมือนหรือแตกต่างจากวิหารที่สร้างในวัฒนธรรมล้านนาอย่างไร วิธีการศึกษาแบ่ง เป็น 2 ส่วน คือ 1) การศึกษากระบวนการครูบาศรีวิชัย 2) การศึกษาวิหารที่สร้างในวัฒนธรรม ล้านนา ผลการศึกษาทั้งสองส่วน นำไปสู่การวิเคราะห์และสรุปสาเหตุในการสร้างวิหารของ ครูบาศรีวิชัย รวมถึงบทบาทของวิหารที่ใช้ในกระบวนการครูบาศรีวิชัย ผลจากการศึกษาในส่วนนี้พบว่า วิหารที่สร้างในกระบวนการครูบาศรีวิชัย เกิดจากแนว คิดพื้นฐานของการบำเพ็ญเพียรบารมี เพื่อปรารถนาพุทธภูมิ หรือสำเร็จสัมโพธิญาณเป็น พระพุทธเจ้าองค์หนึ่งในอนาคต ของครูบาศรีวิชัย จากแนวคิดดังกล่าว ทำให้ครูบาศรีวิชัยอยู่ ในฐานะของพระโพธิสัตว์ ซึ่งกำลังบำเพ็ญเพียรบารมี ดังนั้น สร้างวิหารจึงถือเป็นทานบารมี ประเภทหนึ่งที่ครูบาศรีวิชัยได้เลือกกระทำ ซึ่งอานิสงส์ของการทำทานดังกล่าวนี้จะนำไปสู่ การได้รับลัทธยานิเทศพยากรณ์จากองค์สัมมาสัมพุทธเจ้า ซึ่งเป็นหนึ่งในธรรมสโมธาน 8 ประการ ของผู้ที่ปรารถนาเป็นพระพุทธเจ้าพึงกระทำ ตามความเชื่อในพุทธศาสนาฝ่ายเถรวาท 2. การศึกษาในเชิงสถาปัตยกรรม เป็นการศึกษาถึงรูปแบบวิหารที่สร้างในกระบวนการ ครูบาศรีวิชัย ตามแนวทางของการศึกษาทางด้านสถาปัตยกรรม เนื้อหาประกอบไปด้วยการศึกษารูป แบบวิหารที่สร้างในกระบวนการ พัฒนาการของวิหารและมูลเหตุหรือปัจจัยที่มีผลต่อการกำหนด รูปแบบทางสถาปัตยกรรม วิธีการศึกษาเริ่มต้นด้วยการเลือกวิหารจำนวน 17 หลัง ที่สร้างในเขต ภาคเหนือ เป็นกรณีศึกษาโดยนำไปวิเคราะห์ร่วมกับการศึกษาในเชิงประวัติศาสตร์ ผลการศึกษาเราพบว่ามีวิหาร 4 ประเภทที่สร้างขึ้นในกระบวนการครูบาศรีวิชัย คือ 1) วิหารหลวง (วิหารแบบทั่วไป) 2) วิหารพระนอน 3) วิหารพระพุทธบาท 4) วิหารแบบพิเศษ (วิหารที่ประดิษฐานพระพุทธรูปสำคัญ) วิหารทั้งหมดยังคงมีหน้าที่ใช้สอยตามแบบอย่างของ วิหารในวัฒนธรรมล้านนาเช่นเดิม ยกเว้นวิหารบางประเภท เช่น วิหารพระนอน ซึ่งเราพบว่าใน กระบวนการครูบาศรีวิชัยจะนิยมสร้างให้มีขนาดใหญ่ และมีหน้าที่ใช้สอยเพื่อทำกิจกรรมทาง ศาสนาแบบเดียวกันกับวิหารหลวง ในส่วนของแผนผังอาคาร พบว่าอาคารในแผนผังรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า ไม่มีการยกเก็จ เป็นลักษณะเด่นของวิหารหลวงที่สร้างในกระบวนการ และแผนผังที่ให้ความสำคัญ ต่อทางเข้าด้านข้างเป็นลักษณะเด่นของกลุ่มวิหารพระนอน วิหารพระพุทธบาทและวิหารแบบพิเศษ ในส่วนของรูปทรงและโครงสร้างอาคาร พบว่าวิหารที่สร้างในกระบวนการครูบาศรีวิชัย ยังคงรักษาไว้ซึ่งระเบียบแบบแผน ตามแบบอย่างของวิหารล้านนาโดยทั่วไป โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ระเบียบโครงสร้างแบบม้าต่างไหมและสัดส่วนของรูปทรงหลังคา แต่มีการเปลี่ยนแปลงในเรื่อง วัสดุและเทคนิคก่อสร้างสมัยใหม่ ความเปลี่ยนแปลงดังกล่าวมีผลทำให้สามารถสร้างอาคารขนาด ใหญ่ขึ้น ซึ่งถือว่าเป็นลักษณะเด่นประการหนึ่งของวิหารในช่วงนี้ อย่างไรก็ตามอาคารขนาดใหญ่ และวัสดุโครงสร้างสมัยใหม่ ก็ได้ทำให้สุนทรียภาพของอาคารเปลี่ยนไป เป็นรูทรงอาคารที่ แข็งกระด้างมากกว่าวิหารที่สร้างในวัฒนธรรมล้านนาแต่เดิม ส่วนทางด้านองค์ประกอบทาง สถาปัตยกรรม ไม่ว่าจะเป็น หน้าบัน ค้ำยัน หรือซุ้มประตูหน้าต่าง พบว่ามีการผสมผสาน ระหว่างรูปแบบงานสถาปัตยกรรมแบบพื้นเมืองกับแบบภาคกลาง โดยเฉพาะอย่างยิ่งในส่วนของ ลวดลายต่าง ๆ ซึ่งถือได้ว่าเป็นส่วนที่แสดงถึงอิทธิพลของงานศิลปกรรมแบบรัตนโกสินทร์ มากที่สุดส่วนหนึ่ง สำหรับการศึกษาในส่วนพัฒนาการของวิหารนั้น ผลการศึกษาทำให้เราทราบว่า รูปแบบวิหาร ที่สร้างในกระบวนการครูบาศรีวิชัย มีปัจจัย 3 ประการ ที่ส่งผลต่อการพัฒนาการของรูปแบบ ได้แก่ ทุนทรัพย์ กำลังคนที่ร่วมในกระบวนการ และความก้าวหน้าทางด้านเทคนิค และวัสดุก่อสร้าง สมัยใหม่ โดยพัฒนาการของวิหารนั้น เริ่มการจากอาคารขนาดเล็ก ในพื้นที่รอบนอกซึ่งมีข้อ จำกัดในเรื่องทุนทรัพย์ ไปสู่อาคารขนาดใหญ่ ซึ่งมีพื้นฐานมาจากทุนทรัพย์และเทคโนโลยีสมัย ปัจจัยเหล่านี้ล้วนส่งผลต่อการกำหนดรูปแบบทางสถาปัตยกรรม