วิทยานิพนธ์ฉบับนี้มุ่งศึกษาพัฒนาการทางเศรษฐกิจลุ่มแม่น้ำบางปะกง ระหว่าง พ.ศ.2419-2475 ช่วงเวลาดังกล่าวเป็นระยะที่ภาวะการผลิตและการค้าข้าวขยายตัวอย่างมาก มีผลทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจ และสังคมในพื้นที่บริเวณนี้ คือ มีการพัฒนาจาก เศรษฐกิจเพื่อยังชีพ (Subsistence economy) ของกลุ่มชนต่าง ๆ มาเป็นเศรษฐกิจเพื่อการค้า (Market economy) อย่างเห็นได้ชัดในช่วงที่ทำการศึกษา พัฒนาการทางเศรษฐกิจของลุ่มแม่น้ำบางปะกง ก่อน พ.ศ.2419 พบว่าลักษณะเศรษฐกิจ ส่วนใหญ่ของราษฎรก็ยังคงเป็นการผลิตเพียงเพื่อยังชีพและเสียภาษีอากรเป็นส่วนใหญ่ แต่ใน ขณะเดียวกัน ก็เกิดการเปลี่ยนแปลงโดยถูกดึงเข้าสู่ระบบเศรษฐกิจแบบตลาดในการแลกเปลี่ยน สินค้า แต่ก็เป็นไปในระดับต่ำ วิถีชีวิตความเป็นอยู่ก็ยังคงเป็นแบบเดิม ขณะเดียวกัน เศรษฐกิจเพื่อการค้าก็ได้ก่อตัวขึ้นในพื้นที่บางส่วนของลุ่มแม่น้ำบางปะกง คือ การผลิต อุตสาหกรรมน้ำตาลทรายในเขตเมืองฉะเชิงเทราและชลบุรี โดยพวกนายทุนที่เข้าไปลงทุนประกอบ การทั้งทางด้านการปลูกอ้อยและทำการผลิตน้ำตาล ตามความต้องการของตลาดทั้งภายนอกและภายใน ประเทศ ส่งผลให้เกิดการขยายตัวของระบบเจ้ภาษีนายอากร การขยายตัวของเงินตรา การแบ่งงาน กันทำในกิจกรรมการผลิต ทำให้ระบบทุนนิยมก่อตัวขึ้น และเริ่มพัฒนาเข้าสู่ระบบเศรษฐกิจเพื่อ การค้ามากขึ้น ความเปลี่ยนแปลงเหล่านี้นับเป็นพื้นฐานสำคัญที่เอื้อต่อการพัฒนาเศรษฐกิจ เข้าสู่ระบบทุนนิยม การเปลี่ยนแปลงของเศรษฐกิจข้าว ตั้งแต่ พ.ศ.2419-2475 ในบริเวณลุ่มแม่น้ำบางปะกง นับว่าเป็นปัจจัยสำคัญที่ก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลง และการขยายตัวทางเศรษฐกิจของพื้นที่ ในบริเวณนี้อย่างชัดเจน ทั้งการขยายตัวของชุมชนเนื่องมาจากการขยายพื้นที่ปลูกข้าว แรงงาน อพยพที่ทำให้เกิดความหลากหลายทางด้านเชื้อชาติ วัฒนธรรม การค้าที่ขยายตัว ก่อให้เกิด ชุมชนเมืองเพิ่มขึ้น รวมทั้งบทบาทของเงินตราที่เข้ามามีอิทธิพลต่อชีวิตความเป็นอยู่ของ ชาวบ้าน กล่าวได้ว่าการเปลี่ยนแปลงของเศรษฐกิจข้าวใน พ.ศ.2419-2475 ทำให้สภาพเศรษฐกิจ ของลุ่มแม่น้ำบางปะกง มีลักษณะการผลิตเพื่อการค้าอย่างแท้จริง และในขณะที่เศรษฐกิจข้าว ได้ก่อให้เกิดความเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจและสังคมในบริเวณลุ่มแม่น้ำบางปะกง เศรษฐกิจ น้ำตาลทรายซึ่งเป็นสินค้าส่งออกสำคัญของลุ่มแม่น้ำบางปะกง ที่มีพัฒนาการมาตั้งแต่สมัยต้น รัตนโกสินทร์ เริ่มเสื่อมลงและค่อย ๆ ลดความสำคัญการผลิตลงเหลือเพียงพอสำหรับบริโภคภาย ในประเทศและส่งออกบ้างเป็นครั้งคราว เนื่องจากโรงงานที่ผลิตเป็นโรงงานขนาดเล็กอาศัย แรงงานคนและสัตว์ ใช้เงินลงทุนไม่สูงนัก ผลผลิตจึงมีปริมาณไม่มาก ประกอบกับนโยบายของ รัฐบาลที่ไม่ได้ส่งเสริมการขยายตัวของอุตสาหกรรมน้ำตาลทราย ดังนั้นผลทางพัฒนาการทางเศรษฐกิจของลุ่มแม่น้ำบางปะกงระหว่าง พ.ศ.2419-2475 กล่าวได้ว่าทำให้พื้นที่ในบริเวณนี้เกิดการเติบโตของชุมชนเมือง การขยายตัวของการค้าภายใน ท้องถิ่น และความเสื่อมของอุตสาหกรรมในครัวเรือน รัฐมีรายได้จากภาษีอากรเพิ่มขึ้นจากการ ขยายตัวของการผลิตข้าว รวมทั้งสภาพสังคมและวัฒนธรรมท้องถิ่นในพื้นที่บริเวณนี้ที่มีความ หลากหลายและซับซ้อนในทางวัฒนธรรม จากการอพยพเข้ามาตั้งหลักแหล่งในการปลูกข้าวของกลุ่ม ชนต่าง ๆ รวมทั้งชาวจีนที่เข้ามามีบทบาททางด้านแรงงาน ผู้ประกอบการผลิต และพ่อค้าใน บริเวณลุ่มแม่น้ำบางปะกง