การวิจัยครั้งนี้มีจุดมุ่งหมายเพื่อศึกษาเงื่อนไขการดำรงอยู่ของหมอสมุนไพร จำนวน 4 กรณี ในชุมชนหนึ่งของภาคตะวันออกเฉียงเหนือ วิธีการศึกษา ใช้วิธีการวิจัยเชิงคุณภาพ โดยผู้วิจัยเข้าไปอาศัยอยู่ในชุมชนเป็น เป็นเวลา 8 เดือน เก็บรวบรวมข้อมูลโดยการสัมภาษณ์ระดับลึก การสังเกต ตลอดจนการศึกษา เอกสารข้อมูลที่สำคัญ เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัยได้แก่ แบบบันทึกการสังเกตและแบบบันทึก การสัมภาษณ์โครงสร้างคำถามในการสัมภาษณ์ เทปบันทึกเสียงและกล้องถ่ายรูป การวิเคราะห์ข้อมูล ทำการวิเคราะห์โดยวิธีการตีความบนพื้นฐานของข้อมูลเชิงคุณภาพ เป็นสำคัญ ผลการวิจัยพบว่า เงื่อนไขที่ส่งผลต่อการดำรงอยู่ของหมอสมุนไพร ประกอบไปด้วย เงื่อนไขต่าง ๆ ดังต่อไปนี้ 1. คุณลักษณะของหมอสมุนไพร กล่าวคือ1.1 เป็นผู้มีความสนใจใฝ่ศึกษาความรู้ด้านสมุนไพรและมีความมานะพยายามสูง1.2 มีความรู้ความชำนาญด้านหมอสมุนไพรเป็นอย่างดี ตลอดจนมีความสามารถเกี่ยว กับหมอพื้นบ้านด้านอื่น ๆ ที่จำเป็นต่อชุมชน1.3 มีคุณธรรมสูง มีเมตตากรุณา เสียสละเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่และมีจิตสำนึกในการ ใช้ความรู้ความสามารถพิเศษ เพื่อทำประโยชน์ต่อสังคม1.4 เป็นผู้มีมนุษยสัมพันธ์ที่ดี มีความสามารถในการปรับบทบาทและสถานภาพเพื่อ การรักษาผู้ป่วยในสถานการณ์ต่าง ๆ ได้อย่างเหมาะสม1.5 มีความสามารถในการพัฒนาการให้บริการรักษา ที่สอดคล้องกับสภาพสังคมปัจจุบัน ด้วยการแปรสภาพยาสมุนไพร เพื่อสะดวกต่อการให้และรับบริการตลอดจนความสามารถด้านการจัดการ โดยการจัดตัวแทนจำหน่ายยาสมุนไพรแก่ผู้ป่วย คุณลักษณะดังกล่าวเป็นเงื่อนไขที่สำคัญมาก ที่ทำให้หมอสมุนไพรดำรงอยู่จนถึงปัจจุบัน 2. การยอมรับของผู้ป่วย เป็นเงื่อนไขสากลสำคัญประการหนึ่งที่ส่งผลโดยตรงต่อบทบาท หน้าที่ของหมอสมุนไพร เนื่องจากผู้ป่วยหรือชาวบ้านทั่วไป มีความศรัทธาในคุณลักษณะของหมอ สมุนไพร เชื่อมั่นในประสิทธิภาพการรักษาประกอบกับความเชื่อในการรักษาโรคด้วยสมุนไพร และส่งผลให้หมอสมุนไพรได้แสดงบทบาทหน้าที่อันจำเป็นต่อชุมชน 3. เงื่อนไขด้านสังคมวัฒนธรรมในชุมชน ได้แก่3.1 ความเชื่อดั้งเดิมของชาวบ้านเกี่ยวกับการใช้สมุนไพรรักษาโรคบางอย่าง ซึ่งในปัจจุบันชาวบ้านยังคงให้ความสำคัญและถือปฏิบัติในการรักษา โดยอาศัยหมอสมุนไพรที่ อยู่ตามชุมชน3.2 อิทธิพลจากความสัมพันธ์ในระบบครอบครัว เครือญาติ และเพื่อนบ้านของชุมชน เป็นความสัมพันธ์ในลักษณะการพึ่งพาอาศัยและช่วยเหลือเกื้อกูลซึ่งกันและกัน รวมทั้งการมี ส่วนร่วมในการแสดงความคิดเห็น แนะนำหรือเลือกวิธีการรักษาอาการเจ็บป่วยที่เกิดกับสมาชิก ในชุมชนด้วย ซึ่งเป็นเงื่อนไขที่ส่งผลต่อการยอมรับการรักษาโดยหมอสมุนไพรเรื่อยมาจนถึง ปัจจุบัน 4. ประสิทธิภาพการรักษา เป็นเงื่อนไขสากลที่สำคัญมาก ผลการรักษาที่สร้างความพึง พอใจให้กับผู้ป่วย ตลอดจนผู้ที่เกี่ยวข้องนั้น ทำให้เกิดการศรัทธาและยอมรับในความสามารถ นอกจากนั้นยังทำให้หมอสมุนไพรเกิดความรู้สึกภาคภูมิใจในความสามารถพิเศษของตนเอง ซึ่ง เป็นสิ่งจูงใจสำคัญอย่างหนึ่ง ที่ส่งผลต่อการดำรงบทบาทของการเป็นหมอสมุนไพร 5. รายได้จากการรักษาพยาบาล เป็นเงื่อนไขเฉพาะที่สำคัญประการหนึ่งเฉพาะกรณี หมอสมุนไพรที่ทำเป็นอาชีพเสริมรายได้ โดยที่เงินรายได้ดังกล่าว สามารถแก้ปัญหาเศรษฐกิจ ของครอบครัวได้ระดับหนึ่ง และยังใช้เป็นทุนหมุนเวียนในการดำเนินกิจกรรมเกี่ยวกับสมุนไพร ได้อย่างต่อเนื่องอีกด้วย