วิทยานิพนธ์ฉบับนี้ได้ทำการศึกษาพระพุทธรูปหินทรายสกุลช่างพะเยา ซึ่งเป็นสกุลช่าง พระพุทธรูปสกุลช่างหนึ่งในศิลปะล้านนา โดยศึกษาด้วยวิธีการจำแนกกลุ่มรูปแบบ การศึกษา เปรียบเทียบ ลักษณะอิทธิพลศิลปะที่ปรากฎ การจัดลำดับวิวัฒนาการ และข้อสันนิษฐานในการ กำหนดอายุสมัยของพระพุทธรูป ซึ่งสัมพันธ์กับหลักฐานทางด้านประวัติศาสตร์และโบราณคดีอื่นๆ ประวัติเมืองพะเยาจากตำนานและพงศาวดารกล่าวว่า เมืองนี้มีมาแล้วตั้งแต่ราวพุทธ- ศตวรรษที่ 17 แต่จากหลักฐานที่ได้จากการสำรวจและขุดค้นทางโบราณคดี หลักฐานด้านศิลา จารึกรวมทั้งรูปแบบศิลปะ ยังไม่มีสิ่งใดยืนยันได้ว่า เมืองพะเยามีอายุเก่าเกินไปกว่าพุทธ- ศตวรรษที่ 19 เลย เมืองพะเยาคงเริ่มต้นขึ้นในราวพุทธศตวรรษที่ 19 และเจริญรุ่งเรือง ในราวพุทธศตวรรษที่ 21 และคงเสื่อมลงตั้งแต่ราวพุทธศตวรรษที่ 22 เมื่ออาณาจักรล้านนา ตกอยู่ภายใต้การปกครองของพม่าเป็นต้นมา ผลการวิจัยได้แสดงให้เห็นถึงกลุ่มรูปแบบพระพุทธรูปหินทรายสกุลช่างพะเยา ลำดับ วิวัฒนาการ และอายุสมัย ซึ่งแบ่งออกได้เป็น 5 ระยะเวลา ดังนี้คือ ระยะที่ 1 (ราวพุทธศตวรรษที่ 19) พระพุทธรูปแสดงให้เห็นถึงอิทธิพลของพระพุทธรูป แบบเชียงแสนสิงห์หนึ่ง ซึ่งจัดเป็นพระพุทธรูปในศิลปะล้านนาระยะแรกและศิลปะสุโขทัยระยะ แรกสัมพันธ์กับเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์สมัยพระยางำเมืองปกครองพะเยา พระยามังราย ปกครองล้านนา และพระยาร่วง (พ่อขุนรามคำแหง) ปกครองสุโขทัย ระยะที่ 2 (ราวต้นหรือกลางพุทธศตวรรษที่ 20 ถึงกลางพุทธศตวรรษที่ 21) พระพุทธรูป แสดงให้เห็นถึงอิทธิพลพระพุทธรูปในศิลปะสุโขทัย การรับรูปแบบจากสุโขทัยคงเกิดขึ้นในราว ต้นพุทธศตวรรษที่ 20 ในคราวที่พระเจ้ากือนาแห่งล้านนา ได้อาราธนาพระสุมนเถรขึ้นมาเผยแพร่ พระพุทธศาสนาลังกาวงศ์ในล้านนาคราวหนึ่ง อีกระยะเวลาหนึ่งราวต้นพุทธศตวรรษที่ 21 ใน คราวที่พระยายุธิษฐิระอพยพผู้คนจากเมืองพิษณุโลกมาขึ้นต่อพระเจ้าติโลกราชแห่งล้านนา และ ได้มาปกครองเมืองพะเยา ระยะที่ 3 (ราวต้น-กลางพุทธศตวรรษที่ 21) พระพุทธรูปจัดว่ามีลักษณะที่เป็นแบบพะเยา อย่างแท้จริง คงได้รับแรงบันดาลใจมาจากพระพุทธรูปสำริดในศิลปะล้านนาแบบเชียงแสนสิงห์สอง ซึ่งส่วนใหญ่พบว่ามีจารึกอยู่ในช่วง พ.ศ.2000 ลงมา พระพุทธรูปที่สำคัญองค์หนึ่งในระยะเวลานี้ คือ พระเจ้าแข้งคม วัดศรอุโมงค์คำ จังหวัดพะเยา สามารถเปรียบเทียบได้กับพระเจ้าแข้งคม วัดศรีเกิด จังหวัดเชียงใหม่ ซึ่งองค์ที่วัดศรีเกิดนั้น พระเจ้าติโลกราชโปรดให้สร้างขึ้นในปี พ.ศ.2020 หรือ 2027 และพระพุทธรูปหินทรายสกุลช่างพะเยาในระยะเวลานี้ส่วนหนึ่งมีแรง บันดาลใจมาจากพระเจ้าแข้งคมด้วยเช่นกัน ระยะที่ 4 (ราวกลาง-ปลายพุทธศตวรรษที่ 21) ระยะนี้คงเป็นเวลาที่อาณาจักรล้านนา และเมืองพะเยาเจริญสูงสุด ตั้งแต่สมัยของพระเจ้าติโลกราชจนถึงสมัยพระเมืองแก้ว การ วิวัฒนาการคงทำสืบเนื่องมาจากระยะที่ 2 และระยะที่ 3 และได้มีวิวัฒนาการเป็นลักษณะ เฉพาะของตัวเองมากยิ่งขึ้นจนจัดเป็นระยะที่เจริญรุ่งเรืองสูงสุดทางด้านรูปแบบของพระพุทธรูป หินทรายสกุลช่างพะเยา ระยะที่ 5 (ราวปลายพุทธศตวรรษที่ 21 ถึงปลายพุทธศตวรรษที่ 23) เมืองพะเยาและ ศิลปะสกุลช่างพะเยา คงเสื่อมลงหลังจากสมัยของพระเมืองแก้วเป็นต้นมา สอดคล้องกับเหตุการณ์ ทางประวัติศาสตร์ในระยะเวลานี้ จนกระทั่งถึงปี พ.ศ.2101 อาณาจักรล้านนาก็ตกอยู่ภายใต้การ ปกครองของพม่า และพม่าได้ปกครองอยู่เป็นเวลากว่า 200 ปี ในช่วงระยะเวลานี้การสร้างงานศิลปะ ยังคงมีการทำสืบต่อกันมา แต่รูปแบบคงไม่ดีเท่าในระยะที่เจริญรุ่งเรืองสูงสุด ลักษณะพระพุทธรูป ระยะหลังนี้ จึงเป็นแบบพื้นเมืองหรือแบบท้องถิ่นมากยิ่งขึ้น พระพุทธรูปหินทรายสกุลช่างพะเยา ซึ่งเริ่มต้นมาแล้วตั้งแต่ราวพุทธศตวรรษที่ 19 จนกระทั่ง เจริญรุ่งเรืองสูงสุดในราวพุทธศตวรรษที่ 21 และเริ่มเสื่อมลงตั้งแต่ราวพุทธศตวรรษที่ 22 นั้น คงมาสิ้นสุดลงในคราวที่ชาวเมืองพะเยาอพยพผู้คนไปร่วมกันสู้ศึกพม่าที่ลำปาง ในปี พ.ศ.2330 เมืองพะเยาถูกทิ้งร้างเป็นเวลาถึง 56 ปี