วิทยานิพนธ์ฉบับนี้ มีจุดประสงค์เพื่อศึกษาชุมชนโบราณในเมืองพระรถ อำเภอพนัสนิคม จังหวัดชลบุรี โดยการขุดค้นทางโบราณคดี ได้ปฏิบัติการขุดค้นบริเวณที่อยู่อาศัยของชุมชนโบราณในบริเวณเมืองพระรถแล้ว พบ โบราณวัตถุจำนวนมากที่เป็นเครื่องใช้พื้นเมือง มีแหล่งผลิตขึ้นภายในชุมชนและชุมชนใกล้เคียง นอกจากสิ่งของดังกล่าวยังพบโบราณวัตถุที่ผลิตจากประเทศจีนและเปอร์เซีย ซึ่งโบราณวัตถุกลุ่มนี้ มีความสำคัญมากต่อประวัติศาสตร์ทางด้านความสัมพันธ์ระหว่างชุมชนโบราณในภูมิภาคนี้และต่าง ประเทศ ในส่วนของโบราณวัตถุที่เป็นสิ่งของพื้นเมือง พบทั้งที่เป็นโลหะ หิน แก้ว กระดูก เปลือกหอย และดินเผา มีรูปแบบและลวดลายเหมือนโบราณวัตถุที่เคยพบทั้งจากการสำรวจและ ขุดค้นได้จากเมืองโบราณอื่นๆ ที่อยู่ในบริเวณที่ราบภาคกลางของประเทศไทย ซึ่งเป็นหลักฐาน ยืนยันว่าชุมชนต่างๆ เหล่านี้มีความสัมพันธ์ทางวัฒนธรรมร่วมกัน โบราณวัตถุกลุ่มที่เป็นสิ่งของจากประเทศจีนพบเหรียญสำริดมีจารึกบอกสมัยราชวงศ์ถัง และเศษเครื่องถ้วยแบบต่างๆ ที่ผลิตขึ้นในสมัยเดียวกันเป็นส่วนใหญ่ ส่วนโบราณวัตถุจากประเทศ เปอร์เซียพบเพียงเศษภาชนะเคลือบสีฟ้า สีน้ำเงิน และสีฟ้าแกมเขียว ร่องรอยของกิจกรรมมนุษย์ที่ปรากฎในรูปของโบราณวัตถุที่ทับถมในชั้นดินที่อยู่อาศัยของ ชุมชนเมืองพระรถโบราณ บอกถึงสภาพความเป็นอยู่ของชาวเมืองว่าดำรงชีพด้วยการเพาะปลูกเป็น หลัก มีการเลี้ยงสัตว์ ล่าสัตว์บก สัตว์น้ำ ทั้งจากแม่น้ำ ลำคลองและทะเลเป็นอาหาร มีเครื่องมือ โลหะ เครื่องใช้ในชีวิตประจำวันประเภทดินเผาแบบต่างๆ มีเครื่องประดับร่างกาย ได้แก่ ลูกปัด แก้วหลายสี มีการทอผ้าใช้เองภายในชุมชน มีการติดต่อค้าขายกับชาวจีน ชาวเปอร์เซีย และใน ด้านคติความเชื่อมีศาสนาพุทธเป็นหลัก โดยนับถือปะปนร่วมกับความเชื่อดั้งเดิม ในการศึกษาชั้นดินทางปฐพีวิทยาและชั้นดินทางวัฒนธรรม ปรากฎว่ามีร่องรอยกิจกรรม มนุษย์อาศัยอยู่อย่างต่อเนื่อง 2 สมัย สมัยแรกเป็นชุมชนที่มีความเจริญรุ่งเรืองและมีการติดต่อกับ ชาวจีนสมัยราชวงศ์ถังและชาวเปอร์เซียระหว่างพุทธศตวรรษที่ 14-16 และในสมัยต่อมาชุมชน แห่งนี้ยังคงติดต่อกับชาวจีนในสมัยราชวงศ์ซุ่ง ระหว่างพุทธศตวรรษที่ 17-18 การกำหนดอายุเมืองพระรถนี้สามารถกำหนดอายุได้จากโบราณวัตถุที่ได้จากการขุดค้น ได้แก่ โบราณวัตถุที่ผลิตขึ้นภายในท้องถิ่นและเครื่องถ้วยจีน เครื่องถ้วยเปอร์เซีย ตลอดจนการ ศึกษาร่วมกับโบราณวัตถุสถานที่ได้จากการสำรวจ สรุปผลการขุดค้น ชุมชนเมืองพระรถเป็นเมืองโบราณที่เจริญรุ่งเรืองร่วมสมัยกับเมือง โบราณใกล้เคียงและเมืองโบราณบริเวณภาคกลางของประเทศไทย ในระหว่างพุทธศตวรรษที่ 14-18 นอกจากนี้ยังเป็นเมืองท่าที่มีการติดต่อค้าขายกับชาวจีนและชาวเปอร์เซีย หลังจากพุทธศตวรรษ ที่ 18 จึงหมดสภาพความเป็นเมืองท่าค้าขายในสมัยโบราณ