การวิจัยครั้งนี้มีจุดมุ่งหมายเพื่อพัฒนาและทดลองใช้ รูปแบบการสอนเพื่อพัฒนาการคิดอย่างมีวิจารณญาณของนักเรียน ในโครงการขยายโอกาสทางการศึกษาขั้นพื้นฐาน เพื่อพัฒนา การคิดอย่างมีวิจารณญาณ 6 ขั้นตอนคือ นิยามปัญหา รวบรวม ข้อมูล จัดระบบข้อมูล ตั้งสมมติฐานสรุปอ้างอิงโดยใช้หลัก ตรรกศาสตร์ และประเมินการสรุปอ้างอิง รูปแบบการสอน ดังกล่าวพัฒนาจากการสังเคราะห์ทฤษฎี เอกสาร งานวิจัย ที่เกี่ยวข้องกับการคิดอย่างมีวิจารณญาณ และแนวคิดเกี่ยวกับ รูปแบบการสอนการคิด ในลักษณะโปรแกรมเฉพาะไม่อิงเนื้อหา วิชาใดวิชาหนึ่งโดยใช้เนื้อหาทั่วไปที่เกี่ยวข้องกับการดำเนิน ชีวิตประจำวันของผู้เรียน ประกอบด้วยกระบวนการสอน 5 ขั้นตอนคือ เสนอสถานการณ์ ฝึกการคิดเป็นรายบุคคล ฝึกการ คิดเป็นกลุ่มย่อย อภิปรายผลการคิด และประเมินกระบวนการคิด การทดลองใช้รูปแบบการสอนมีจุดมุ่งหมายเพื่อหาประสิทธิภาพ ของรูปแบบการสอนโดยเปรียบเทียบกับเกณฑ์ 80/80 ศึกษา การคิดอย่างมีวิจารณญาณของนักเรียนที่ทดลองใช้รูปแบบการสอน กับนักเรียนที่ไม่ได้รับการพัฒนาการคิดอย่างมีวิจารณญาณ ศึกษา การคิดอย่างมีวิจารณญาณของนักเรียนก่อนการทดลอง ขณะทดลอง หลังการทดลอง และติดตามผลการทดลอง และศึกษาปฏิสัมพันธ์ ระหว่างรูปแบบการพัฒนาการคิดอย่างมีวิจารณญาณกับระยะเวลา ในการทดลอง การทดลองใช้รูปแบบการสอนที่พัฒนาขึ้นจัดกระทำกับ นักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 3 โรงเรียนวัดท้ายสำเภา สังกัด สำนักงานการประถมศึกษาจังหวัดนครศรีธรรมราช จำนวน 64 คน จำแนกเป็นกลุ่มทดลอง 32 คน และกลุ่มควบคุม 32 คน กลุ่มทดลองได้รับการสอนตามรูปแบบการสอนที่พัฒนาขึ้นเป็นเวลา 16 คาบ ส่วนกลุ่มควบคุมไม่ได้รับการพัฒนาการคิดอย่างมี วิจารณญาณ เครื่องมือวัดการคิดอย่างมีวิจารณญาณใช้แบบ ทดสอบการคิดอย่างมีวิจารณญาณที่ผู้วิจัยพัฒนาขึ้นวัดการคิด อย่างมีวิจารณญาณก่อนการทดลอง ขณะทดลอง หลังการ ทดลอง และติดตามผลการทดลองทั้งกลุ่มทดลองและกลุ่มควบคุม การวิเคราะห์ข้อมูลเพื่อตรวจสอบผลการทดลองตามรูปแบบการ สอนด้วยวิธีการวิเคราะห์ความแปรปรวนสองทางแบบการวัดซ้ำ ผลการทดลองพบว่าประสิทธิภาพของรูปแบบการสอน สูงกว่าเกณฑ์ที่ตั้งไว้ (80/80) คือ 84.11/80.64 แสดงว่า รูปแบบการสอนมีประสิทธิภาพเพียงพอจะนำไปใช้ได้ การคิด อย่างมีวิจารณญาณของนักเรียนที่ทดลองใช้รูปแบบการพัฒนา การคิดอย่างมีวิจารณญาณสูงกว่านักเรียนที่ไม่ได้รับการพัฒนา การคิดอย่างมีวิจารณญาณอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (P < .01) การคิดอย่างมีวิจารณญาณของนักเรียนที่ทดลองใช้รูปแบบการพัฒนา การคิดอย่างมีวิจารณญาณในขณะทดลอง หลังการทดลอง และ ติดตามผลการทดลองสูงกว่านักเรียนที่ไม่ได้รับการพัฒนาการคิด อย่างมีวิจารณญาณอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (P < .01) แต่ การคิดอย่างมีวิจารณญาณของนักเรียนที่ทดลองใช้รูปแบบการ พัฒนาการคิดอย่างมีวิจารณญาณขณะทดลอง หลังการทดลอง และติดตามผลการทดลองไม่แตกต่างกัน