การศึกษานี้ มีจุดประสงค์เพื่อคาดประมาณจำนวนการผลิตพยาบาลระดับวิชาชีพในประเทศไทย และจำนวนพยาบาลที่จะมีอยู่ในแรงงาน ระหว่าง พ.ศ.2531-2543 แต่ละปี ทั้งนี้เพื่อให้ทราบถึงสภาพความต้องการพยาบาลวิชาชีพในตลาดแรงงานในช่วงทศวรรษหน้า นอกจากนี้ก็มุ่งศึกษากิจกรรมการพยาบาลของพยาบาลวิชาชีพ รวมทั้งปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อการสูญเสียพยาบาลวิชาชีพไปจากแรงงานก่อนเวลาอันควร ในการวิเคราะห์อุปทานของพยาบาลวิชาชีพ คาดประมาณจำนวนการผลิตพยาบาลระหว่าง พ.ศ.2531-2543 จากแนวโน้มการรับนักศึกษาพยาบาลวิชาชีพทั่วประเทศระหว่าง พ.ศ.2530-2534และอัตราการลาออกของนักศึกษาระหว่าง พ.ศ.2524-2527 ส่วนการคาดประมาณจำนวนพยาบาลในแรงงาน พิจารณาจากจำนวนพยาบาลและอัตราการสูญเสียพยาบาลวิชาชีพ ระหว่าง 2527-2529ร่วมกับจำนวนการผลิตที่คาดประมาณไว้แล้วแต่ละปี การวิเคราะห์อุปสงค์ของพยาบาลวิชาชีพ คาดประมาณจำนวนพยาบาลวิชาชีพที่ต้องการระหว่าง พ.ศ.2531-2543 จากแนวโน้มอัตราส่วนพยาบาลวิชาชีพต่อประชากร 100,000 คน ระหว่างพ.ศ.2525-2529 ร่วมกับจำนวนประชากรของประเทศไทย ระหว่างพ.ศ.2531-2543 และอีกกรณีหนึ่งคือ ให้มีอุปสงค์เพิ่มขึ้นในส่วนที่ให้มีพยาบาลวิชาชีพประจำที่สถานีอนามัยแห่งละ 1 คน ตั้งแต่พ.ศ.2535 เป็นต้นไป สำหรับกิจกรรมการพยาบาลของพยาบาลวิชาชีพ วิเคราะห์สัดส่วนของเวลาที่ใช้ในการปฏิบัติแต่ละกิจกรรมของพยาบาลวิชาชีพแผนกอายุรศาสตร์ และจิตเวชศาสตร์ โรงพยาบาลศิริราช เปรียบเทียบกับผลการศึกษาของกระทรวงสาธารณสุข ซึ่งทำการศึกษาในปีพ.ศ.2512-13 ส่วนการวิเคราะห์ปัจจัยที่มีผลต่อการสูญเสียพยาบาลวิชาชีพไปจากแรงงานก่อนเวลาอันควรนั้น ใช้ตัวอย่างพยาบาลวิชาชีพที่ปฏิบัติงานในโรงพยาบาล รวม 11 โรงพยาบาลสำรวจลักษณะทางเศรษฐกิจ-สังคม ประชากร และปัญหาในการปฏิบัติงาน โดยใช้แบบสอบถามและใช้วิธีวิเคราะห์ปัจจัยในการวิเคราะห์ตัวแปรอิสระทั้งหมด จากนั้นใช้การวิเคราะห์จำแนกประเภท และการวิเคราะห์การจำแนกพหุ เพื่อหาอิทธิพลของตัวแปรแต่ละตัว ที่มีต่อการสูญเสียพยาบาล ผลการคาดประมาณการผลิตพยาบาล ถ้าอัตราเพิ่มการรับนักศึกษาเพิ่มในระดับต่ำ คือ 1.15 สำหรับจำนวนพยาบาลในแรงงาน พบว่าถ้าอัตราเพิ่มการรับนักศึกษาเพิ่มในระดับกลางและการสูญเสียพยาบาลในระดับต่ำคือ 2.11 ในด้านอุปสงค์ของพยาบาลวิชาชีพ ถ้าความต้องการพยาบาลวิชาชีพเป็นไปตามอัตราส่วนพยาบาลวิชาชีพต่อประชากร 100,000คน ระหว่าง พ.ศ.2525-2529 และอัตราเพิ่มประชากรอยู่ในระดับต่ำ ใน พ.ศ.2543 จะต้องการพยาบาลวิชาชีพในแรงงาน70,103 คน แต่ถ้าอัตราเพิ่มประชากรเพิ่มในระดับกลาง ความต้องการพยาบาลวิชาชีพจะเพิ่มเป็น 71,127 คน และถ้าอัตราเพิ่มประชากรเพิ่มในระดับสูง จะต้องมีพยาบาลวิชาชีพในแรงงานถึง 75,132 คน ในกรณีที่ให้มีอุปสงค์สูงขึ้น คือ ให้มีพยาบาลวิชาชีพประจำที่สถานีอนามัยแห่งละ 1 คน ถ้าประชากรเพิ่มในระดับต่ำ จะต้องการพยาบาลวิชาชีพในแรงงาน 54,706 คน ในปี 2535 แล้วเพิ่มเป็น 78,751 คน ในปี 2543 แต่ถ้าประชากรเพิ่มในระดับกลาง และระดับสูง ความต้องการพยาบาลวิชาชีพในแรงงานในปี 2543 จะมีประมาณ 79,775 คน และ 83,780 คนตามลำดับ เกี่ยวกับสภาพของตลาดแรงงานของพยาบาลวิชาชีพ ถ้าอุปสงค์ของพยาบาลวิชาชีพเป็นไปตามอัตราส่วนพยาบาลวิชาชีพต่อประชากรระหว่าง พ.ศ.2525-2529 และประชากรเพิ่มในระดับกลางถึงระดับต่ำ และอัตราเพิ่มการรับนักศึกษาเพิ่มในระดับต่ำ เฉพาะการสูญเสียระดับต่ำเท่านั้น ที่จะทำให้มีอุปทานของพยาบาลสูงกว่าอุปสงค์ และถ้าการสูญเสียเพิ่มเป็นระดับกลางหรือสูง จะมีการขาดแคลนตลอดช่วงเวลาของการคาดประมาณถึงแม้ว่าจะสามารถเพิ่มการรับนักศึกษาให้สูงถึงระดับกลาง แต่ถ้าการสูญเสียอยู่ในระดับกลาง ก็จะมีการขาดแคลนพยาบาลในช่วง 3 ปีหลัง ถ้าต้องการให้มีการเพิ่มอุปสงค์ของพยาบาล โดยให้มีพยาบาลวิชาชีพประจำที่สถานีอนามัยแห่งละ 1 คน แล้ว ไม่ว่าอัตราเพิ่มประชากร อัตราการรับนักศึกษา และอัตราการสูญเสียจะเป็นไปในระดับใด ในที่กำหนดไว้ในข้อสมมติ ก็จะมีการขาดแคลนในทุกข้อสมมติและตลอดช่วงเวลาที่คาดประมาณ กิจกรรมการพยาบาลของพยาบาลวิชาชีพ จากการสังเกตและจดบันทึก กิจกรรมการพยาบาลของพยาบาลวิชาชีพที่เป็นประชากรตัวอย่าง รวม 192 คน บันทึกกิจกรรม รวม 929ครั้ง พบว่า ประมาณครึ่งหนึ่งเป็นกิจกรรมการพยาบาลทางอ้อมและการบริหาร สำหรับกิจกรรมการพยาบาลโดยตรงมีประมาณหนึ่งในสาม ส่วนกิจกรรมส่วนตัวของพยาบาลนั้นมีประมาณร้อยละ 16 เมื่อเปรียบเทียบอัตราส่วนการปฏิบัติกิจกรรมทั้ง 3 ประเภทในเวลา 8 ชั่วโมงทำงาน พบว่าพยาบาลใช้เวลาในการให้การพยาบาลโดยตรงแก่ผู้ป่วย 2 ชั่วโมง 45 นาที ให้การพยาบาลโดยอ้อมและงานบริหาร 3 ชั่วโมง 59 นาที มีเวลารับประทานอาหารและพักผ่อนเพียง 1 ชั่วโมง 16 นาที และถ้าต้องการให้พยาบาลวิชาชีพได้ปฏิบัติงานตามเกณฑ์ที่กำหนด โดยคณะกรรมการข้าราชการพลเรือน ก็จะต้องเพิ่มอัตรากำลังของพยาบาลวิชาชีพที่ปฏิบัติงานในหอผู้ป่วยขนาด 30 เตียง จาก 5 คน เป็น 6 คน สำหรับปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อการสูญเสียพยาบาลวิชาชีพไปจากแรงงานก่อนเวลาอันควร ได้แก่ การมีปัญหาในการทำงาน ทั้งปัญหาด้านสภาพการทำงาน ลักษณะงาน ผู้บังคับบัญชา นโยบายและการบริหาร และปริมาณงานที่รับผิดชอบ นอกนั้นเป็นเรื่องเกี่ยวกับประสบการณ์การทำงาน รายได้ต่อเดือน ระดับขั้นเงินเดือน ซึ่งมีอิทธิพลในทางตรงข้ามกับความตั้งใจที่จะลาออกหรือโอนย้ายของพยาบาล ซึ่งก็เป็นไปได้ว่าผู้ที่มีประสบการณ์มากสามารถปรับตัวให้เข้ากับสภาพของงานได้ดี มีความมั่นคงทั้งในหน้าที่การงานและฐานะทางเศรษฐกิจ ก็จะสามารถปฏิบัติงานอยู่ต่อไปได้จนตลอดวัยแรงงาน ส่วนข้อเสนอแนะ เพื่อเป็นแนวทางในการแก้ไขปัญหาการสูญเสียพยาบาลนั้น ที่สำคัญได้แก่ การปรับระดับและขยายอัตราตำแหน่งของพยาบาลให้สูงขึ้น การปรับปรุงประสิทธิภาพและความเพียงพอของเครื่องมือ-เครื่องใช้ การปรับปรุงเกณฑ์ในการจัดสรรบุคลากร และการพิจารณาความดีความชอบ การระบุหน้าที่รับผิดชอบที่ชัดเจน การแก้ไขปัญหาร่วมกัน รวมทั้งการปรับปรุงสวัสดิการด้านที่อยู่อาศัย และเงินชดเชยเมื่ออยู่เวรบ่าย-เวรดึก สำหรับข้อเสนอแนะที่ได้จากผลการศึกษาครั้งนี้ก็คือผู้บริหารไม่ควรจัดให้มีเตียงรับผู้ป่วยเกิน 30 เตียง ในแต่ละหอผู้ป่วย ควรมีการสร้างแรงจูงใจให้กับพยาบาลวิชาชีพที่ยังมีประสบการณ์น้อย ๆ อย่างน้อยในระยะ 5 ปีแรกของการทำงานและควรจะได้มีการพิจารณาเกี่ยวกับรายได้ของพยาบาล ซึ่งพยาบาลวิชาชีพควรมีรายได้ไม่น้อยกว่า 5,000 บาทต่อเดือนจึงจะทำให้พยาบาลสามารถปฏิบัติงานอยู่ในวิชาชีพต่อไปได้