การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ ศึกษาปัจจัยที่กำหนดการใช้บริการรักษาโรค แบบพื้นบ้าน การซื้อยากินเอง และการใช้บริการที่สถานีอนามัย ปัจจัยที่ศึกษา ได้แก่ ปัจจัยพื้นฐาน (อายุ เพศ การศึกษา อาชีพ จำนวนสมาชิกในครัวเรือน ภาคที่อยู่อาศัย) ปัจจัยเสริม (ลักษณะความเจ็บป่วย สวัสดิการรักษาพยาบาล) และปัจจัยด้านระบบบริการ สาธารณสุข โดยวิเคราะห์ข้อมูลจากโครงการสำรวจสภาวะอนามัยและสวัสดิการปี 2539 ของสำนักงานสถิติแห่งชาติ และข้อมูลบุคลากรสาธารณสุขที่ปฏิบัติงานประจำสถานีอนามัย จากรายงานทรัพยากรสาธารณสุขประจำปี 2539 สถิติที่ใช้ ได้แก่ ความถี่ ร้อยละ ค่าเฉลี่ย Chi-square test และ Multinomial Logistic Regression Analysis ผลการศึกษาเปรียบเทียบการใช้บริการรักษาโรคขั้นพื้นฐาน 3 แหล่ง คือ (1) การรักษาแบบพื้นบ้าน (2) การซื้อยากินเอง (3) การรักษาที่สถานีอนามัย พบว่า ประชาชนรักษาโรคโดยการซื้อยากินเองมากที่สุด รองลงมาคือรักษาที่สถานีอนามัยและรักษา แบบพื้นบ้าน ตามลำดับ ปัจจัยที่กำหนดการใช้บริการรักษาโรคขั้นพื้นฐานดังนี้ พบว่า ผู้สูงอายุรักษาอาการเจ็บป่วยแบบพื้นบ้านมากกว่าซื้อยากินเอง ผู้มีอาชีพเกษตรกร และช่างฝีมือแรงงานซื้อยากินเองมากกว่ารักษาที่สถานีอนามัย ผู้ที่ป่วยเล็กน้อย ซื้อยากินเองมากกว่ารักษาที่สถานีอนามัยและรักษาแบบพื้นบ้าน ผู้ป่วยเรื้อรังรักษา ที่สถานีอนามัยมากกว่าซื้อยากินเอง และรักษาแบบพื้นบ้านที่มีบัตรสงเคราะห์บัตรสุขภาพ หรือสวัสดิการข้าราชการรักษาที่สถานีอนามัยมากกว่าซื้อยากินเองและรักษาแบบพื้นบ้าน กลุ่มตัวอย่างในภาคใต้รักษาแบบพื้นบ้านมากกว่าที่สถานีอนามัยและซื้อยากินเอง ขณะที่ภาคเหนือรักษาที่สถานีอนามัยมากกว่ารักษาแบบพื้นบ้านและซื้อยากินเอง การมีสวัสดิการรักษาพยาบาลข้าราชการ บัตรสุขภาพหรือบัตรสงเคราะห์เป็นปัจจัย ที่กำหนดการใช้บริการรักษาโรคที่สถานีอนามัย ดังนั้นรัฐควรจัดให้ประชาชนมีสวัสดิการ รักษาพยาบาลอย่างใดอย่างหนึ่งจะทำให้มีการใช้บริการรักษาโรคที่สถานีอนามัยมากขึ้น และควรมีมาตรการในการควบคุมการขยายยาอันตรายที่ชัดเจน เข้มงวด เพื่อความปลอดภัย ของประชาชนที่นิยมซื้อยากินเองมากที่สุด