งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ เพื่อศึกษาถึงประวัติความเป็นมาของ ชาติกำเนิด ที่อยู่ รูปร่าง อุปนิสัย ฤทธิ์เดช บทบาทหน้าที่และหลักคำสอนที่เกี่ยวกับพญานาค ซึ่งปรากฏในคัมภีร์พุทธศาสนาเถรวาทและในวัฒนธรรมอีสาน และมีผลปรากฏออกมาเป็น ประเพณี พิธีกรรมในวิถีชีวิตความเป็นอยู่ของพุทธศาสนิกชนชาวอีสาน วิธีการดำเนิน การวิจัย ใช้การวิจัยเอกสาร โดยศึกษาค้นคว้าจากพระไตรปิฎกฝ่ายเถรวาท อรรถกถา และเอกสารงานวิจัยอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้อง จากการวิจัยพบว่า พญานาคที่ปรากฏในคัมภีร์พุทธศาสนาเถรวาทมีการกล่าวถึง ชาติกำเนิด ที่อยู่ รูปร่าง อุปนิสัย ฤทธิ์เดช บทบาทหน้าที่ไว้ชัดเจน และพบว่ามี หลักธรรมสำคัญสอดแทรกอยู่เป็นจำนวนมาก ที่เป็นหนทางให้ผู้ได้ศึกษานำไปประพฤติปฏิบัติ ในการดำเนินชีวิตประจำวัน พญานาคในคัมภีร์พุทธศาสนาเถรวาทกับในวัฒนธรรมอีสานมี ความคล้ายคลึงกันว่าพญานาคมีชาติกำเนิด 4 เหมือนกับสัตว์ทั่วไป แต่พญานาคใน วัฒนธรรมอีสานไม่มีหลักฐานปรากฏชัดว่ามีชาติกำเนิดมาอย่างไร พญานาคที่ปราฏในคัมภีร์พุทธศาสนาเถรวาท มีจริงและจัดอยู่ในเดรัจฉานภูมิ เพราะพญานาคเข้ามาเกี่ยวข้องกับพระพุทธเจ้าโดยตรงตั้งแต่อดีตชาติและปัจจุบันชาติ ดังปรากฏในทศชาติสุดท้าย ก่อนที่พระองค์จะตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า พระองค์เสวยพระชาติ เป็นภูริทัตตนาคราชผู้บำเพ็ญศีลบารมี และในพุทธประวัติหลายๆ ตอน พญานาคได้เข้ามา เกี่ยวข้องกับพระองค์ จนปรากฏออกมาเป็นพุทธบัญญัติในพิธีการขอบวชของกุลบุตรใน พุทธศาสนา ปรากฏออกมาเป็นงานพุทธศิลป์ที่เป็นพระพุทธรูปปางนาคปรก อันเป็นผลมาจาก การปกป้องคุ้มครองให้ความปลอดภัยแก่พระพุทธเจ้า ในส่วนของวัฒนธรรมอีสาน พบว่าชาวอีสานมีความเชื่อเช่นเดียวกันว่าพญานาคมีอยู่จริง แต่อยู่ในฐานะแห่งความศักดิ์สิทธิ์ มีพลังเหนือธรรมชาติ สามารถดลบันดาลสิ่งต่างๆ ให้ได้สมความปรารถนา จึงเป็นที่เคารพบูชาและได้รับการยกขึ้นเป็นเจ้าแห่งพิธีกรรม บุญบั้งไฟ ไหลเรือไฟ บุญฮดสรง พิธีบูชาพญาสัตตนาคา และพิธีปลูกบ้านสร้างเรือน อันส่งผลให้เกิดจริยธรรมขั้นพื้นฐานในการสร้างความสามัคคีและสร้างความเป็นปึกแผ่น ให้กับชุมชนเป็นอย่างดี กล่าวได้ว่า พญานาคที่ปรากฏในคัมภีร์พุทธศาสนาเถรวาทจัดเป็นสัตว์เดรัจฉาน มีฐานะต่ำกว่ามนุษย์และมีบทบาทสำคัญบางส่วนในการเสริมสร้างบารมีให้กับพระพุทธเจ้า และพุทธศาสนา และความเชื่อนี้ยังมีผลให้มีหลักธรรมที่เกี่ยวข้องนำไปประพฤติปฏิบัติได้ ได้แก่ ปฏิจจสมุปบาท สังสารวัฏ อกุศลมูล บุญกิริยาวัตถุ อริยทรัพย์ ในความเชื่อของ ชาวอีสานพบว่า พญานาคได้กลายเป็นสัตว์ศักดิ์สิทธิ์ชนิดหนึ่งมีฐานะสูงกว่ามนุษย์ สามารถดลบันดาลสิ่งต่างๆ ได้เป็นเหมือนเทพเจ้าและถูกยกขึ้นมาเป็นสัญลักษณ์ในการ ประกอบพิธีกรรมต่างๆ เพื่อจะนำไปสู่การสร้างคุณธรรมจริยธรรมขั้นพื้นฐานให้กับชุมชน และประเพณีพิธีกรรมเหล่านั้นได้เป็นกลวิธีการนำพุทธศาสนิกชนให้เข้าสู่หนทางแห่ง การปฏิบัติธรรมในพุทธศาสนาต่อไป