การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาบทบาทของมัคคุเทศก์ในการส่งเสริม จิตสำนึกของนักท่องเที่ยวในการท่องเที่ยวอย่างอนุรักษ์ และศึกษาปัจจัยที่มีความสัมพันธ์ กับบทบาทของมัคคุเทศก์ รวมทั้ง ปัญหา อุปสรรคและข้อเสนอแนะในการปฏิบัติงาน เก็บ รวบรวมข้อมูลโดยใช้แบบสอบถาม และการสัมภาษณ์ ประชากรคือมัคคุเทศก์ที่สังกัด บริษัท นำเที่ยวที่เป็นสมาชิกสมาคมไทยท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์และผจญภัย จำนวน 122 ราย และ สัมภาษณ์ผู้เกี่ยวข้องได้แก่ ผู้ประกอบการ คณะอนุกรรมการร่างหลักสูตรมัคคุเทศก์ ผู้นำ ชุมชนและชาวบ้านในท้องถิ่นที่ส่งเสริมการท่องเที่ยวอย่างอนุรักษ์ คือชุมชนบ้านหนองขาว จังหวัดกาญจนบุรี วิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้สถิติร้อยละ ค่าเฉลี่ยเลขคณิต ส่วนเบี่ยงเบน มาตรฐาน ฐานนิยม สถิติไคสแควร์ (Chi-square) และข้อมูลที่ได้จากการสัมภาษณ์ นำมา วิเคราะห์ อธิบายประกอบผลการวิเคราะห์เชิงปริมาณ ผลการวิจัยพบว่ามัคคุเทศก์ก็มีบทบาทในการส่งเสริมจิตสำสึกของนักท่องเที่ยวอยู่ใน ระดับปานกลาง โดยมีบทบาทด้านการให้ความรู้ การเป็นผู้นำหรือผู้กระตุ้นเพื่อให้เกิดการ ปฏิบัติตนอย่างถูกต้องในการท่องเที่ยวอยู่ในระดับปฏิบัติประจำ มีบทบาทในการจัดกิจกรรม และประสบการณ์ที่ก่อให้เกิดจิตสำนึกอยู่ในระดับปฏิบัติบางครั้ง การรับทราบข่าวสารเกี่ยว กับการท่องเที่ยวอย่างอนุรักษ์อยู่ในระดับต่ำ จากการทดสอบความสัมพันธ์พบว่า บทบาทของ มัคคุเทศก์ในการส่งเสริมจิตสำนึกในการท่องเที่ยวอย่างอนุรักษ์ขึ้นอยู่กับการรับทราบ ข่าวสารและความรู้เกี่ยวกับการท่องเที่ยวอย่างอนุรักษ์ (P=0.05) ปัยหา และอุปสรรคที่ พบได้แก่ นักท่องเที่ยวขาดความสนใจและไม่เห็นความสำคัญ ประกอบกับมัคคุเทศก์ขาดความรู้ และประสบการณ์ในการนำเที่ยวอย่างอนุรักษ์ ขาดทักษะในการจูงใจให้นักท่องเที่ยวเห็นความ สำคัญของการท่องเที่ยวอย่างอนุรักษ์ จากผลการวิจัยดังกล่าว หน่วยงานที่เกี่ยข้องควรมีการรณรงค์ เผยแพร่ข่าวสาร เกี่ยวกับการท่องเที่ยวอย่างอนุรักษ์ผ่านสื่อต่าง ๆ ให้มากขึ้น เน้นที่ระบบการศึกษา ควร จัดการอบรมเพิ่มเติมให้มัคคุเทศก์เกี่ยวกับระบบนิเวศ การอนุรักษ์ สมดุลธรรมชาติ ตลอดจน เทคนิคต่าง ๆ ที่จะช่วยส่งเสริมให้บุคคลเกิดจิตสำนึก ควรเตรียมความพร้อมของพื้นที่ใน การรองรับนักท่องเที่ยวในด้านการสื่อความหมายธรรมชาติเพื่อการเรียนรู้ และควบคุม มาตรฐานการนำเที่ยวของผู้ประกอบการ