มังคุดเป็นไม้ผลที่มีความสำคัญซึ่งมีศักยภาพในการส่งออก แต่พบว่ามีข้อจำกัดในการ ปลูกมังคุดชนิดเดียวในพื้นที่ปลูก เนื่องจากสภาพความแปรปรวนของฝนทำให้เกิดการให้ผล เว้นปี ดังนั้นการปลูกพืชร่วมในสวนมังคุด จึงเป็นทางเลือกหนึ่งในการแก้ปัญหาดังกล่าว อย่างไรก็ตามจำเป็นต้องวิเคราะห์ต้นทุนและผลตอบแทนที่ได้รับจากการลงทุน เพื่อพิจารณา ว่าคุ้มค่ากับการลงทุนหรือไม่ การศึกษาครั้งนี้เลือกอำเภอลานสกา จังหวัดนครศรีธรรมราช เป็นพื้นที่ศึกษา เนื่องจากเป็นแหล่งผลิตมังคุดที่สำคัญแหล่งหนึ่งของภาคใต้ และเป็น พื้นที่ที่มีแนวโน้มการปลูกมากขึ้น โดยศึกษาในปีการผลิต 2542/43 วัตถุประสงค์ของการ ศึกษาคือ 1) เพื่อศึกษาสภาพทั่วไปของการผลิตมังคุดของเกษตรกรในจังหวัดนครศรีธรรมราช

2) เพื่อวิเคราะห์ผลตอบแทนทางการเงินและต้นทุนของการผลิตมังคุดระบบพืชเดี่ยวและระบบ พืชร่วม และ 3) ศึกษาเปรียบเทียบระหว่างทางเลือกของการผลิตมังคุดระบบพืชเดี่ยวและระบบ พืชร่วม ผลการศึกษาสภาพทั่วไปของการผลิตมังคุดระบบพืชเดี่ยวและระบบพืชร่วม พบว่าเกษตรกร ที่ปลูกมังคุดทั้งสองกลุ่มมีการบำรุงรักษาสวนมังคุดคล้ายคลึงกัน โดยต้นพันธุ์มังคุด ส่วนใหญ่เกษตรกรจะทำการขยายพันธุ์เอง การเตรียมพื้นที่ใช้วิธีการถางหรือไถ โดยใช้ แรงงานคน จากนั้น ตัดหญ้าใส่ปุ๋ย ปีละประมาณ 2-3 ครั้ง ตัดแต่งกิ่งมังคุดปีละ 1 ครั้ง และให้น้ำส่วนใหญ่โดยใช้สายยาง เกษตรกรเก็บเกี่ยวผลผลิตทั้งหมดใช้เวลาประมาณ 1 เดือน การจำหน่ายผลผลิตจะจำหน่ายแบบคละ ส่วนใหญ่ถูกกำหนดราคาจากพ่อค้าคนกลาง ผลการวิเคราะห์ทางการเงินของการผลิตมังคุดระบบพืชเดี่ยวและระบบพืชร่วม จะให้ผลตอบแทน สุทธิขาดเป็นบวกในปีที่ 7 ผลการวิเคราะห์โครงการของการผลิตมังคุดระบบพืชเดี่ยวและ ระบบพืชร่วม ที่อัตราคิดลดร้อยละ 10 และ 12.5 พบว่ามีความเป็นไปได้ของการทำสวน มังคุดทั้งสองระบบ แต่จะเห็นผลตอบแทนจากการปลูกมังคุดระบบพืชร่วมมีค่า NPV เท่ากับ 112,955.79 บาท/ไร่ B/C เท่ากับ 2.63 และ IRR ประมาณร้อยละ 26.62 การปลูกมังคุด ระบบพืชเดี่ยวค่า NPV เท่ากับ 69,143.90 บาท/ไร่ B/C เท่ากับ 2.02 และ IRR ประมาณร้อยละ 19.00 ที่อัตราคิดลดร้อยละ 12.5 การปลูกมังคุดระบบพืชร่วม มีค่า NPV เท่ากับ 67,965.32 บาท/ไร่ B/C เท่ากับ 2.30 และ IRR ประมาณร้อยละ 26.62 การปลูกมังคุด ระบบพืชเดี่ยว ค่า NPV เท่ากับ 33,727.82 บาท/ไร่ B/C เท่ากับ 1.67 และ IRR ประมาณร้อยละ 19.00 แสดงให้เห็นว่าการทำสวนมังคุดระบบพืชร่วม ให้ผลตอบแทนสุทธิ และมีความเหมาะสมในการลงทุนมากกว่าการปลูกมังคุดระบบพืชเดี่ยว