การแพทย์แผนไทยเป็นภูมิปัญญาชาวบ้านที่เป็นทางเลือกหนึ่งในการดูแลสุขภาพ ของประชาชนที่เริ่มมีบทบาทในสังคมมากขึ้น เนื่องจากปัญหาค่าใช้จ่ายทางการแพทย์ และสาธารณสุขที่เพิ่มมากขึ้น จึงทำให้ปัจจุบันได้มีการผสมผสานการแพทย์แผนไทยเข้าสู่ ระบบบริการสาธารณสุขในระดับอำเภอมากขึ้น การวิจัยครั้งนี้เป็นการวิจัยเปรียบเทียบ ลักษณะทางด้านประชากร ปัจจัยทางด้านสุขภาพ โอกาสในการเข้าถึงบริการและความ พึงพอใจในบริการของผู้มารับบริการแพทย์แผนไทยที่มารับบริการซ้ำ และผู้ที่ไม่กลับ มารับบริการซ้ำในโรงพยาบาลชุมชนของจังหวัดนครสวรรค์ โดยผู้ที่มารับบริการซ้ำเก็บ ข้อมูลจากผู้ที่มารับบริการที่แผนกแพทย์แผนไทยตั้งแต่ครั้งที่ 2 ขึ้นไปในระหว่างวันที่ 1 พ.ย.2541-31 ม.ค.2542 จำนวน 200 ราย ส่วนผู้ที่ไม่กลับมารับบริการซ้ำใช้การ สำรวจจากทะเบียนผู้มารับบริการที่ไม่มาตามนัด และลงเก็บข้อมูลในพื้นที่จำนวน 80 ราย ผลการศึกษาพบว่า ทั้งกลุ่มผู้ที่กลับมารับบริการซ้ำ และไม่กลับมารับบริการซ้ำ ส่วนใหญ่เป็นเพศหญิงร้อยละ 70.4 และ 70.0 อายุเฉลี่ย 45.43 และ 43.39 ปี จบการ ศึกษาระดับปริญญาตรีร้อยละ 40.0 และ 39.1 สถานภาพสมรสคู่ ร้อยละ 70.0 และ 75.0 ประกอบอาชีพรับราชการ/รัฐวิสาหกิจ ร้อยละ 57.0 และ 56.3 และมีรายได้มากกว่า 10,000 บาท/เดือน ร้อยละ 44.5 และ 48.8 ทั้ง 2 กลุ่มมีความเชื่อว่าสาเหตุของ โรคเกิดจากธรรมชาติร้อยละ 48.0 และ 38.8 มารับบริการโดยมีอาการเจ็บป่วย ร้อยละ 76.0 และ 78.0 และเคยรับการรักษาจากที่อื่นมาก่อนร้อยละ 71.1 และ 57.1 มีความเชื่อมั่นในผลการรักษาร้อยละ 72.5 และ 71.3 ระยะทางในการเดินทางน้อยกว่า 10 กม. ร้อยละ 52.5, 72.5 ระยะเวลาในการเดินทางน้อยกว่า 30 นาที ร้อยละ 89.0, 83.8 มีความสะดวกในการเดินทางมารับบริการร้อยละ 98.0, 96.3 ตัดสินใจ มารับบริการเองไม่มีผู้แนะนำ และคิดว่าค่าบริการมีความเหมาะสมร้อยละ 98.0, 90.0 ในกลุ่มที่มารับบริการซ้ำมีความพึงพอใจในระดับต่ำถึงร้อยละ 50.0 จากการเปรียบเทียบ ระยะทางในการเดินทางมารับบริการ ประสบการณ์ในการรักษา ความเหมาะสมของค่า บริการและความพึงพอใจที่ได้รับจากบริการ ในทั้งสองกลุ่มผู้มารับบริการ พบว่ามีความ แตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติที่ p-value<0.05 และพบว่าตัวแปรที่ใช้ในการจำแนก กลุ่มผู้ที่กลับมารับบริการซ้ำได้แก่ ความพึงพอใจในคุณภาพบริการ ความเหมาะสมของค่า บริการ ระยะเวลาที่มีอาการเจ็บป่วย และความพึงพอใจในพฤติกรรมผู้ให้บริการ สามารถ ทำนายการกลับมาใช้บริการซ้ำได้ถูกต้องร้อยละ 77.5 จากผลการศึกษาสามารถนำมาใช้ ปรับปรุงงานบริการด้านแพทย์แผนไทย โดยการเพิ่มเจ้าหน้าที่ให้เพียงพอแก่ผู้มารับบริการ ลดต้นทุนการผลิตสมุนไพรเพื่อให้ราคาที่จำหน่ายถูกลงโดยการรณรงค์ให้ปลูกสมุนไพร ในชุมชน และการศึกษาดูงานบริการด่านหน้าเพื่อปรับเปลี่ยนพฤติกรรมอันไม่พึงประสงค์ ของเจ้าหน้าที่ผู้ให้บริการ เพื่อให้ผู้มารับบริการกลับมาใช้บริการทางแพทย์แผนไทย เพิ่มมากขึ้น