การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อการศึกษาหา แนวทางในการอนุรักษ์ผ้าฝ้ายทอมือที่ย้อมด้วยวัสดุจาก ธรรมชาติ ใน 4 ตำบลคือ ตำบลบ้านตาล ตำบลนาคอเรือ อำเภอฮอด ตำบลสบเตี๊ยะ และตำบลแม่สอย อำเภอจอมทอง จังหวัดเชียงใหม่ ซึ่งเป็นแหล่งผลิตผ้าฝ้ายทอมือแหล่งผลิต ใหญ่ของจังหวัดเชียงใหม่ ในการศึกษาครั้งนี้ได้แยกการ ศึกษาออกเป็น 2 ส่วน คือ กลุ่มผู้ผลิต และกลุ่มผู้บริโภค ในกลุ่มผู้ผลิตเลือกศึกษาเจาะจงผู้ทำหน้าที่ในการย้อม (Purposive Sampling) จำนวนทั้งสิ้น 37 ราย ส่วน กลุ่มผู้บริโภคทำการศึกษาผู้บริโภคทั่วไปในเขตอำเภอเมือง จ.เชียงใหม่ ทำการสุ่มตัวอย่างแบบโควต้าโดยแยกตาม พื้นที่ศึกษา รวมจำนวน 200 ราย ซึ่งใช้วิธีการสุ่มแบบ บังเอิญ (Accidental Sampling) จากการศึกษาสามารถ สรุปผลได้ดังนี้คือ 1. ด้านกลุ่มผู้ผลิตลักษณะการผลิตผ้าฝ้ายทอมือในกลุ่มพื้นที่ดังกล่าว มีทั้งการใช้สีสังเคราะห์และสีธรรมชาติ ส่วนใหญ่นิยมทอ เป็นผืนผ้ามากกว่าการทำเป็นผลิตภัณฑ์แปรรูป โดยมีวัตถุ ประสงค์ในการผลิตเพื่อขายเป็นสินค้ามากกว่าใช้เอง สำหรับ ความรู้การย้อมสีผลิตภัณฑ์ผ้าฝ้ายทอมือพบว่าได้รับการถ่าย ทอดจากบรรพบุรุษ ส่วนวัสดุที่ใช้ในการย้อมสีธรรมชาติ ส่วนใหญ่ได้มาจากส่วนต่าง ๆ ของพืช สัตว์ได้มาจากตัวและ รังครั่ง แร่ธาตุได้มาจากดินโคลน วัสดุเหล่านี้หามาจาก ป่าใกล้บ้าน ส่วนการดูแลรักษาแหล่งวัตถุดิบที่นิยมใช้ใน การย้อมพบว่า มีลักษณะของการอนุรักษ์ กล่าวคือ มีวิธีการ ถากเปลือกเพียงบางส่วนแล้วพอกโคลนไว้ สำหรับกระบวนการย้อมสีพบว่า มีการใช้สารช่วย ดูดสีโดยส่วนใหญ่เป็นสารส้ม ส่วนตัวติดสีนิยมใช้ตัวติดสี ที่เป็นวัสดุธรรมชาติคือ เกลือ สำหรับเชื้อเพลิงที่ใช้ใน การย้อมพบว่า มีการใช้ไม้ฟืนจากป่าสงวนและเศษกิ่งไม้ จากไร่สวน สำหรับแหล่งน้ำเพื่อการอุปโภคและบริโภค ของประชากรตัวอย่าง รวมทั้งที่ใช้ในการย้อมพบว่า เป็นแหล่งน้ำเดียวกัน คือ น้ำประปาหมู่บ้านและน้ำใต้ดิน โดยไม่มีกระบวนการบำบัดน้ำก่อนนำน้ำมาใช้ และวิธีการ กำจัดน้ำเสียที่เหลือจากการย้อมสีนิยมเททิ้งลงพื้นดิน มากที่สุด ส่วนเศษวัสดุที่เหลือจากการย้อมนั้น อาทิ เปลือกไม้ พบว่า นิยมนำไปทำเป็นเชื้อเพลิง และนำไป ผสมกับน้ำเพื่อทำน้ำด่างใช้ในกระบวนการดูดสี แต่ไม่ปรากฏ ว่ามีระบบบำบัดน้ำเสีย ผลกระทบด้านสุขภาพที่เกิดจากการ ย้อมสีในกระบวนการผลิตผ้าฝ้ายทอมือพบว่า การย้อมสี ธรรมชาติส่งผลต่อสุขภาพต่อผู้ย้อมน้อยกว่าการย้อมสี สังเคราะห์ 2. ด้านกลุ่มผู้บริโภคด้านความรู้ของประชากรกลุ่มตัวอย่างต่อผลิตภัณฑ์ ผ้าฝ้ายทอมือ ทราบว่ามีการย้อมผ้าฝ้ายทอมือด้วยสีธรรมชาติ และสีสังเคราะห์ ส่วนความคิดเห็นของกลุ่มประชากรตัวอย่าง เมื่อกล่าวถึงผ้าฝ้ายทอมือ สิ่งแรกที่คำนึงคือ เป็นเรื่อง ของการอนุรักษ์วัฒนธรรมล้านนา ชนิดและประเภทของผลิตภัณฑ์ ส่วนใหญ่ ประชากรตัวอย่างกลุ่มผู้บริโภคนิยมประเภทเครื่อง แต่งกายสำเร็จรูป ประเภทเสื้อผ้าสำเร็จรูป และผ้าซิ่น จากการศึกษาทราบว่ามูลเหตุจูงใจในการซื้อพบว่า ความสวย งามของลวดลายมาอันดับแรก รองลงมาได้แก่ความสวยงาม ของเนื้อผ้าและคุณภาพการทอ ทั้งนี้จากการศึกษาพบว่าโอกาส ในการซื้อของกลุ่มประชากรตัวอย่างส่วนใหญ่นิยมซื้อในช่วง เทศกาล เช่น ปีใหม่ หรือสงกรานต์ โดยมีการใช้จ่ายเงิน โดยเฉลี่ยต่อครั้งประมาณ 200-500 บาท แหล่งและสถานที่จำหน่ายผลิตภัณฑ์ผ้าฝ้ายที่ประชากร กลุ่มตัวอย่างนิยมได้แก่ ไนท์บาซ่า ตลาดวโรรส และแหล่งผลิต รวมทั้งการจัดงานนิทรรศการต่าง ๆ สีผ้าฝ้ายทอมือที่ประชากร กลุ่มตัวอย่างนิยม พบว่า สีแดง สีเขียว สีครีม สีขาว สีน้ำตาล เรียงตามลำดับ ส่วนการรับทราบข่าวสารเกี่ยวกับ ผลิตภัณฑ์ผ้าฝ้ายทอมือย้อมสีธรรมชาติพบว่าประชากรกลุ่ม ตัวอย่างทราบจากการบอกเล่าปากต่อปากมากที่สุด เป็นที่น่า สังเกตุว่าการโฆษณาไม่ว่าจะเป็นจากหนังสือพิมพ์ แผ่นพับ ใบปลิวมีน้อย