ในกระบวนเพลงไทยที่บรรเลงด้วยปี่นั้น เพลงปี่ฉุยฉาย ถือว่าเป็นเพลงสำคัญมากเพลงหนึ่ง ในชีวิตของนักเป่าปี่ไทยทุก ๆ คน จะต้องผ่านการฝึกฝน เล่าเรียนจากครูปี่โดยตรง เพราะเพลงฉุยฉายนั้นเป็น เพลงมากด้วยความพิเศษสุดนานาประการ ซึ่งศิลปินได้สร้าง ขึ้นไว้โดยมีวัตถุประสงค์ที่จะแสดงให้เห็นความงดงามทั้ง ในส่วนของดุริยศิลป์ คีตศิลป์ วรรณศิลป์ และนาฏศิลป์ พร้อมกันไปในเพลงเดียวนั้น เสมือนหนึ่งเป็นแหล่งประชุม ของความงามอันเป็นจุดสุดยอดแห่งศิลปะไทย และเนื่องจาก "ปี่" มีบทบาทสำคัญมากในการบรรเลงเพลงฉุยฉาย งานวิจัย เรื่องนี้จึงได้เน้นประเด็นสำคัญในการศึกษาวิเคราะห์ราย ละเอียดในเชิงดุริยางคศิลป์ของเพลงปี่ฉุยฉาย ตลอดจนภาพ สะท้อนแห่งความงามที่เกิดจากเพลงฉุยฉายนั้น หัวใจสำคัญอันเป็นหน้าที่หลักของผู้บรรเลงปี่ในเพลง ฉุยฉายนั้น คือ จะต้องเป่าปี่เลียนเสียงขับร้องให้ "ชัดเจน" ให้เหมือนหรือใกล้เคียงกับคำพูด จนสื่อความหมายได้ และ ยังต้องเป่าด้วยลีลาอันวิจิตรในกระบวนการเลียนเสียงขับร้อง พร้อมกับการระมัดระวังในการคุมจังหวะให้เหมาะสมกับการ ร่ายรำ และเมื่อประกอบกับการที่เพลงฉุยฉายเป็นเพลง ที่แสดงความงามของตัวละครเมื่อแต่งตัวสวยจะไปทำกิจกรรม พิเศษด้วยแล้ว ผู้เป่าปี่จึงต้องเพิ่มความพิเศษตามบทนั้น เข้าไปอีก โดยการสอดใส่อารมณ์ให้งดงามสมกับความหมาย ของบทร้องนั้น งานวิจัยครั้งนี้ นอกจากจะเขียนขึ้นจากประสบการณ์ ของผู้วิจัยซึ่งได้ปฏิบัติหน้าที่เป่าปี่เพลงฉุยฉายมากว่า 15 ปีแล้ว ยังได้สัมภาษณ์บรรดาครูอาจารย์ ศิลปินนักร้อง นักแสดง ผู้ชม และผู้ฟัง ตลอดจนวิเคราะห์รวบรวมข้อมูลจาก เอกสารต่าง ๆ เป็นจำนวนมากอีกด้วย วิทยานิพนธ์ฉบับนี้แบ่งออกเป็น 5 บท สองบทแรกได้ บรรยายถึงกรอบแห่งการวิจัยครั้งนี้ เน้นเรื่องความเป็นมา โครงสร้าง ทำนอง บทร้อง ลักษณะคำประพันธ์ การขับร้อง และการร่ายรำเพลงฉุยฉาย งานสำคัญที่สุดปรากฏในบทที่ 3 ซึ่งเป็นการวิเคราะห์วิธีการเป่าปี่เพลงฉุยฉาย อันได้แก่ วิธีการบังคับลม การใช้นิ้วปิดเปิดรูปี่ การประสานวิธีการ ใช้ลิ้นผู้เป่าให้เข้ากับลิ้นปี่ โดยเสนอผลออกมาเป็นรูป ของตาราง 4 ช่อง แสดงความสัมพันธ์ระหว่างคำร้องแต่ละคำ รูปี่ และโน้ตที่ใช้กับตำแหน่งเสียงของคำนั้น ๆ รวมทั้ง วิธีการเป่าปี่แต่ละคำไว้อย่างละเอียด ซึ่งวิธีการดังกล่าว ยังไม่มีผู้ใดเคยเสนอในลักษณะนี้มาก่อนเลย จากจำนวนเพลงฉุยฉาย 13 บท ที่นิยมใช้ในวงการ นาฏศิลป์ไทย ได้คัดเลือกเพลงปี่ฉุยฉายสามเพลงเอก คือ ฉุยฉายพราหมณ์ จากเรื่องพระเคณศร์เสียงา ฉุยฉายเบญกายแปลง และฉุยฉายทศกัณฑ์ลงสวน จากเรื่องรามเกียรติ์ มาวิเคราะห์ อย่างละเอียด โดยเน้นในเรื่องของคีตลักษณ์ อันได้แก่ จังหวะหน้าทับตะโพน ระดับเสียง เสียงสั้นยาวของปี่ ความดัง หนัก เบา คำเป็นคำตาย และคุณภาพเสียง ซึ่งปรากฏในบทที่ 3 ส่วนเรื่องของภาพสะท้อนแห่งความงามนั้น ได้บรรยายไว้ ในบทที่ 4 โดยกล่าวถึงความงามที่เกิดจากศิลปินผู้ขับร้อง ผู้รำ การคัดเลือกผู้รำ และบทบาทของเพลงปี่ฉุยฉายใน การบรรเลงขับร้องทั้งเพื่อการฟังและการแสดงในโอกาส ต่าง ๆ ผลการวิจัยแสดงให้เห็นชัดจากการวิเคราะห์ครั้งนี้ว่า เพลงฉุยฉายนี้ เป็นที่รวมแห่งศิลปะ ที่สูงส่งนานาประการ อย่างแท้จริง เป็นงานแห่งภูมิปัญญาไทยที่ไม่มีชาติใดเสมอ เหมือน มีรายละเอียดในวิธีการปฏิบัติที่สามารถชี้ให้เห็นชัด โดยเขียนเป็นโน้ต เป็นภาพแสดงการใช้นิ้วและยังสามารถ วัด (Measurement) หรือบรรยายเป็นรายละเอียดเพื่อ การสืบทอดทางวิชาการต่อไปได้ งานวิจัยในเรื่องเพลงฉุยฉายยังมีอยู่น้อยมาก สมควรที่จะได้ศึกษาต่อไปอีกในเรื่องของการเลียนเสียง นักร้องด้วยเครื่องดนตรีชนิดอื่น ๆ เช่น ขลุ่ย ซออู้ ซอสามสาย และระนาด เป็นต้น อีกประการหนึ่งการศึกษา วิเคราะห์เกี่ยวกับบทบาทหน้าที่ เทคนิคการเป่าแบบต่าง ๆ ตลอดจนเรื่องอุโฆษวิทยาของปี่ไทย ซึ่งมีอยู่มากมายหลาย ประเภทนั้น ก็ยังมิได้มีการศึกษาในรายละเอียดไว้เลย สมควรที่จะได้มีการศึกษาต่อไปในอนาคต