การศึกษาครั้งนี้ มีจุดมุ่งหมายเพื่อศึกษาองค์ประกอบและขั้นตอนของพิธีกรรม บทบาทของพิธีกรรมและภาพสะท้อนทางสังคมวัฒนธรรมที่ปรากฎในพิธีกรรมการเกษตร โดยศึกษาพิธีกรรมการเกษตรในหมู่บ้านกุดแคน หมู่ที่ 6 ตำบลหนองโน อำเภอเมือง จังหวัดมหาสารคามใช้วิธีการศึกษาจากข้อมูลภาคสนาม โดยการสัมภาษณ์ และการสังเกต ประกอบกับการศึกษาจากเอกสาร ผลการศึกษาปรากฎดังนี้ พิธีกรรมเกี่ยวกับการเกษตรเกิดจากความเชื่อในอำนาจเหนือธรรมชาติ เช่นความเชื่อในพุทธศาสนา และความเชื่อเรื่องภูติผี องค์ประกอบของพิธีกรรม ประกอบด้วย บุคคล (ทั้งชายและหญิง) จุดมุ่งหมาย สถานที่โอกาส ขั้นตอนการประกอบพิธีกรรม และการสังสรรค์ของผู้ร่วมพิธีกรรม องค์ประกอบของพิธีกรรมดังกล่าวมา จะแตกต่างกันไปตามประเภทของพิธีกรรมทางการเกษตร พิธีกรรมทางการเกษตรมี 2 ประเภท คือ พิธีกรรมในภาวะปรกติ และพิธีกรรมในภาวะวิกฤต พิธีกรรมในภาวะปรกติเป็นพิธีกรรมที่ชาวบ้านกุดแคนทำขึ้นมาเมื่อไม่ประสบปัญหาทางการเกษตร คือไม่เกิดภัยแล้ง หรือโรคระบาด พิธีกรรมในภาวะปรกติ ได้แก่ ขอฝน พิธีทำบุญเบิกบ้าน และพิธีบุญบั้งไฟ พิธีกรรมทำนา ได้แก่ พิธีแฮกนา ปักข้าวแฮกและสู่ขวัญข้าวพิธีกรรมเลี้ยงสัตว์ ได้แก่ พิธีตัดกรรมตัดเวร การเลี้ยงไหม และพิธีบังสุกุล วัว ควาย ส่วนพิธีกรรมที่ชาวบ้านกุดแคนทำขึ้นเมื่อประสบปัญหาทางการเกษตรคือ เกิดภัยแล้ง หรือโรคระบาด คือพิธีกรรมในภาวะวิกฤต ได้แก่ พิธีกรรมขอฝนมีพิธีเต้าเชียงข้อง การดึงครกดึงสาก การแห่ข้าวพันก้อน และการสวดคาถาปลาค่อ พิธีกรรมทำนา ทำพิธีรอน้ำมนต์ต้นข้าวพิธีกรรมทำสวนและทำไร่ มีพิธีสวดคาถาญาณี ส่วนพิธีกรรมเลี้ยงสัตว์มีพิธีต่อกระดูกขาหักของ วัว ควาย จุดมุ่งหมายในการประกอบพิธีกรรมเกี่ยวกับการเกษตรในภาวะปรกติ และภาวะวิกฤตเพื่อขอให้ฝนตกต้องตามฤดูกาล ซึ่งจะส่งผลดีต่ออาชีพทางการเกษตร เพื่อป้องกันศัตรูพืชและสัตว์ และเพื่อแสดงออกถึงความขอบคุณต่อเทพ และผี ที่เกี่ยวข้องกับการเกษตร บทบาทของพิธีกรรมเกี่ยวกับการเกษตรมีผลต่อวิถีชีวิตของชาวบ้านกุดแคน ทั้งต่อปัจเจกบุคคลและสังคมส่วนรวม พิธีกรรมเกี่ยวกับการเกษตรมีผลต่อปัจเจกบุคคลคือทำให้บุคคลคลายความวิตกกังวล เกิดความบันเทิงในจิตใจและมีกำลังใจในการประกอบอาชีพการเกษตร จึงส่งผลต่อความอุดมสมบูรณ์ของพืชพันธุ์ธัญญาหาร พิธีกรรมเกี่ยวกับการเกษตรมีผลต่อสังคมส่วนรวมคือทำให้คนในสังคมมีความประพฤติดี ซึ่งจะทำให้สังคมมีความสงบสุข นอกจากนี้ยังพบว่า พิธีกรรมเกี่ยวกับการเกษตรมีความสัมพันธ์กับสังคมวัฒนธรรม เกี่ยวกับระบบเศรษฐกิจที่ประกอบอาชีพเกษตรกรรมซึ่งอาศัยน้ำฝนและพิธีกรรมเกี่ยวกับการเกษตรทำให้เกิดการพัฒนาสิ่งสาธารณูปโภคในชุมชนตนเอง ตลอดจนชาวบ้านมีสุขภาพอนามัยดีขึ้นด้วย สำหรับข้อเสนอแนะในการวิจัยครั้งต่อไปคือ 1. การศึกษาพิธีกรรมเกี่ยวกับการเกษตรของชาวอีสานในท้องถิ่นอื่น ๆ และการเกษตรของกลุ่มชาติพันธุ์อื่น ๆ เช่น ชาวภูไทย ชาวภูย และเปรียบเทียบพิธีกรรม 2. การศึกษา คติความเชื่อ และพิธีกรรมเกี่ยวกับการเลี้ยงสัตว์หรือพิธีกรรมการทำสวนโดยใช้กรอบแนวคิดทฤษฎีต่าง ๆ 3. อาชีพการทำการเกษตรเป็นอาชีพหลักของชาวไทยทั่วทุกภูมิภาค จึงควรศึกษาพิธีกรรมเกี่ยวกับการเกษตรที่เป็นภาพรวมของแต่ละภูมิภาค เพื่อเป็นการศึกษาเปรียบเทียบ เช่นภาคกลาง ภาคใต้ ภาคเหนือ