การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษา 1) ลักษณะพื้นฐานทางเศรษฐกิจ และสังคมบางประการของเกษตรกร 2) สภาพการเลี้ยงโคนมของเกษตรกร 3) ปัญหา อุปสรรคในการเลี้ยงโคนมของเกษตรกร 4) ความคิดเห็นต่อปัจจัยที่มีผลต่อการ เลี้ยงโคนมของเกษตรกรและ 5) เปรียบเทียบความคิดเห็นต่อปัจจัยที่มีผลต่อ การเลี้ยงโคนมกับลักษณะพื้นฐานทางเศรษฐกิจ สังคม และสภาพการเลี้ยงโคนม บางประการของเกษตรกร โดยเก็บรวบรวมข้อมูลจากกลุ่มตัวอย่างจำนวน 127 ราย ด้วยวิธีการสุ่มแบบหลายขั้นตอน การเก็บรวบรวมข้อมูลใช้แบบสัมภาษณ์ การ วิเคราะห์ข้อมูลใช้คอมพิวเตอร์โปรแกรม SPSS for Windows การอธิบายผลการ วิจัยใช้ค่าสถิติ ความถี่ ค่าร้อยละ ค่ามัชฌิมเลขคณิต ค่าเบี่ยงเบนมาตรฐาน ค่าสูงสุด ต่ำสุด ค่า t-test ค่า F-test และทดสอบความแตกต่างใช้ Scheffe(+,ค) test. ซึ่งผลการวิจัยสามารถสรุปได้ดังนี้ ลักษณะพื้นฐานทางเศรษฐกิจและสังคมบางประการพบว่า เกษตรกรร้อยละ 78.0 เป็นเพศชาย อายุเฉลี่ย 47.7 ปี ร้อยละ 63.0 จบการศึกษาชั้นประถมศึกษา จำนวนสมาชิกในครอบครัวเฉลี่ย 4.8 คน จำนวนพื้นที่ถือครองเฉลี่ย 28.2 ไร่ ใช้เลี้ยงโคนมเฉลี่ย 13.8 ไร่ เกษตรกรมีรายได้สุทธิจากการเลี้ยงโคนมเฉลี่ย 143,334.20 บาท ต่อปี เกษตรกรร้อยละ 93.7 กู้เงินเพื่อใช้เป็นทุนในการ เลี้ยงโคนม และ ร้อยละ 95.8 กู้เงินจาก ธ.ก.ส. ระยะเวลาในการเลี้ยงโคนม เฉลี่ย 4.9 ปี เกษตรกรทั้งหมดผ่านการฝึกอบรมก่อนเลี้ยงโคนม โดยร้อยละ 65.4 ได้รับการฝึกอบรมจากกรมปศุสัตว์ เกษตรกรร้อยละ 66.9 เลี้ยงโคนมแบบปล่อย ลาน มีโคนมทั้งหมดเฉลี่ย 16.5 ตัวต่อฟาร์ม โครีดนมเฉลี่ย 6.1 ตัวต่อฟาร์ม ผลผลิตน้ำนมดิบเฉลี่ยร้อยละ 76.5 กก.ต่อฟาร์ม หรือเฉลี่ย 11.8 กก.ต่อตัว ต่อวัน จำนวนแรงงานในการเลี้ยงโคนมเฉลี่ย 2.7 คนต่อฟาร์ม เกษตรกรร้อยละ 77.2 รีดนมด้วยเครื่องโดยร้อยละ 66.1 ส่งน้ำนมดิบไปจำหน่ายโดยรถรับจ้าง ระยะทางจากฟาร์มถึงศูนย์รีดนมเฉลี่ย 9.1 กม. เกษตรกรมีพื้นที่ปลูกพืชอาหาร สัตว์เฉลี่ย 10.4 ไร่ แหล่งน้ำที่เกษตรกรการใช้เลี้ยงโคนมร้อยละ 57.5 ใช้ น้ำบาดาล เกษตรกรร้อยละ 52.8 ใช้อาหารข้นและวัตถุดิบอาหารสัตว์จากสหกรณ์ เกษตรกรร้อยละ 90.9 มีการทำวัคซีน ป้องกันโรคแพ้ติดต่อ และโรคปากและเท้า เปื่อยทุกปี การใช้บริการผสมเทียมเกษตรกรส่วนใหญ่ ร้อยละ 67.7 ใช้บริการ ผสมเทียมจากเจ้าหน้าที่กรมปศุสัตว์อย่างเดียว ปัญหาและอุปสรรคในการเลี้ยงโคนมของเกษตรกร ปรากฏว่าเกษตรกรมีปัญหา มากในเรื่องขาดเงินทุนในการจัดซื้อโคเข้าฟาร์มเพิ่มเติม หาซื้อโคนมพันธุ์ ดีเข้าฟาร์มได้ยาก อาหารข้นมีราคาแพงขาดเงินทุนหมุนเวียนหรือเงินสำรอง จ่ายภายในฟาร์ม และขาดแหล่งบริการจัดหาวัตถุดิบอาหารสัตว์มาผสมเป็นอาหาร ข้นใช้เอง ความคิดเห็นต่อปัจจัยที่มีผลต่อการเลี้ยงโคนม ปัจจัยที่มีผลมากมีดัง นี้ 1) ด้านคุณสมบัติของเกษตรกร ได้แก่ การมีความขยันและอดทน การมีความ ซื่อสัตว์ต่ออาชีพตนเอง เป็นผู้ใฝ่ศึกษาหาความรู้กระตือรือร้นในการพัฒนา ปรับปรุงฟาร์ม และการผ่านการฝึกอบรมตามหลักสูตรก่อนเลี้ยง โคนม 2) ด้าน การใช้เงินทุน ในเรื่อง การนำผลกำไรจากการเลี้ยงมาปรับปรุงพัฒนาฟาร์ม 3) ด้านทำเลที่ตั้งฟาร์ม ในเรื่องความอุดมสมบูรณ์ของดิน 4) ด้านพันธุ์โคนม ในเรื่อง พันธุ์ที่มีสายเลือดต่างประเทศสูง ความทนทานต่อสภาพแวดล้อมใน ท้องถิ่น พันธุ์โคนมในฟาร์มผสมติดง่าย การปรับปรุงพันธุ์โคนมในฟาร์มของ ตนเอง 5) ด้านการจัดแรงงาน ในเรื่อง การตรวจสุขภาพเป็นประจำทุกปีของแรงงาน 6) ด้านการจัดการอาหารและการให้อาหาร ในเรื่อง การปลูกสร้างแปลงหญ้าและ พืชอาหารสัตว์ การเก็บสำรองเสบียงพืชอาหารสัตว์ใช้ในฤดูแล้ง การปรับปรุง คุณภาพอาหารหยาบ เช่น การทำฟางข้าวหมักยูเรีย 7) ด้านการจัดการฝูงโคนม ในเรื่อง โคสาวควรได้รับการผสมเมื่ออายุไม่เกิน 18 เดือน แม่โคควรได้รับ การผสมไม่เกิน 60 วันหลังคลอด 8) ด้านการจัดการสุขภาพสัตว์ ในเรื่อง การ มีความรู้เรื่องโคนม มีการควบคุมป้องกันโรคโคนม ภายในฟาร์ม เช่นการฉีดวัค ซีน การตรวจสอบโคนมประจำปี การบำบัดรักษาโรคโคนม มีความรู้และสามารถตรวจ สอบการ เป็นสัดโคนม การตรวจการตั้งท้องโคนม 9) ด้านการควบคุมคุณภาพน้ำนม ดิบ ในเรื่อง ก่อนและหลังการรีดนมล้าง เช็ดเต้านมด้วยน้ำยาฆ่าเชื้อ การ ให้ความสำคัญกับการตรวจสอบทำความสะอาด การตรวจสอบเต้านมเพื่อเช็ดการเป็น เต้านมอักเสบก่อนรีดนม 10) ด้านการตลาดน้ำนมดิบ ในเรื่องการมีตลาดรับซื้อ น้ำนมดิบที่มั่นคง มีหลักเกณฑ์การให้ราคายุติธรรม 11) ด้านการจัดการสิ่ง แวดล้อมในฟาร์ม ในเรื่อง การจัดให้มีต้นไม้ให้ร่มเงา สร้างความร่มรื่นใน ฟาร์ม บริเวณที่อยู่อาศัยของสัตว์ 12) ด้านการบริการส่งเสริมจากเจ้าหน้า ที่ ในเรื่อง เจ้าหน้าที่ติดตามแก้ไขปัญหาอย่างต่อเนื่อง การจัดการประชุม (+,ค)อบรมเพิ่มเติม และ 13) ด้านการบันทึกข้อมูล ในเรื่อง การจดบันทึกข้อมูล เกี่ยวกับการจัดการสุขภาพสัตว์ การจดบันทึกข้อมูลเกี่ยวกับการจัดการผสม พันธุ์ การเปรียบเทียบความคิดเห็นต่อปัจจัยที่มีผลต่อการเลี้ยงโคนมกับสภาพ เศรษฐกิจ สังคม และ สภาพการเลี้ยงโคนมบางประการ ได้แก่ อายุ จำนวนแรงงาน ระยะเวลาในการเลี้ยง จำนวนโคนมทั้งหมด ผลผลิตน้ำนมดิบต่อตัวต่อวัน และราย ได้เงินสดสุทธิ พบประเด็นที่มีความแตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติที่ ระดับ .01 จำนวน 6 เรื่อง และพบประเด็นที่มีความแตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญ ทางสถิติที่ระดับ .05 จำนวน 67 เรื่อง ข้อเสนอแนะจากการวิจัยในครั้งนี้ 1) เจ้าหน้าที่ส่งเสริมควรแนะนำเกษตร กรผู้เลี้ยงโคนมให้มีความกระตือรือร้นในการศึกษาหาความรู้เพิ่มเติม เพื่อ นำมาพัฒนาปรับปรุงฟาร์มของตนเองอย่างสม่ำเสมอ 2) เจ้าหน้าที่ส่งเสริมควร แนะนำให้เกษตรกรปลูกสร้างแปลงหญ้าและพืชอาหารสัตว์ให้เพียงพอ 3) เจ้าหน้า ที่ส่งเสริมควรแนะนำให้จัดสัดส่วนของฝูงโครีดนมให้เหมาะสมและการผสมอาหาร ข้นใช้เอง เพื่อช่วยยอดต้นทุนการผลิตซึ่งจะส่งผลให้เกษตรกรมีรายได้เพิ่ม ขึ้น 4) เจ้าหน้าที่ส่งเสริมควรแนะนำให้มีการจัดสภาพแวดล้อมเพื่อให้เหมาะ สมเป็นที่อยู่อาศัยของโคนมช่วยลดความเครียดจากความร้อนของแสงอาทิตย์โดย การปลูกต้นไม้ให้ร่มเงาภายในฟาร์ม 5) เจ้าหน้าที่ความเครียดจากความร้อน ของแสงอาทิตย์โดยการปลูกต้นไม้ให้ร่มเงาภายในฟาร์ม 5) เจ้าหน้าที่ส่งเสริม ควรแนะนำให้มีการจดบันทึกข้อมูลฟาร์ม เพื่อจะได้นำข้อมูลมาพิจารณาประกอบ การตัดสินใจในการปรับปรุงแก้ไขการทำฟาร์มต่อไป 6) หน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ควรจัดเจ้าหน้าที่ช่วยการวางแผนและวิเคราะห์แก้ไขปัญหาในระบบการทำฟาร์ม ให้เกษตรกรอย่างต่อเนื่อง