การวิจัยเรื่องนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษา 1) ลักษณะพื้นฐานทางสังคมและเศรษฐกิจ บางประการของเกษตรกรอาสาผสมเทียม 2) การได้รับการส่งเสริมและความรู้พื้นฐานเกี่ยวกับ การผสมเทียมโคและกระบือของเกษตรกรอาสาผสมเทียม 3) การใช้เทคนิคการเพิ่มประสิทธิภาพการ ผสมเทียมของเกษตรกรอาสาผสมเทียม 4) ปัญหาและอุปสรรคเกี่ยวกับผสมเทียมโคและกระบือของ เกษตรกรอาสาผสมเทียม 5) เปรียบเทียบการใช้เทคนิคการเพิ่มประสิทธิภาพการผสมเทียมของเกษตรกร อาสาผสมเทียมที่มีลักษณะพื้นฐานทางสังคม เศรษฐกิจ และความรู้พื้นฐานการผสมเทียมที่แตกต่างกัน ประชากรในการวิจัยได้แก่ เกษตรกรอาสาผสมเทียมที่เคยผ่านการฝึกอบรมหลักสูตรเกษตรกรอาสา ผสมเทียม ระหว่างปี พ.ศ. 2538-2539 และปัจจุบันก็ยังทำหน้าที่ปฏิบัติงานผสมเทียมโคและ กระบือในพื้นที่ส่งเสริมการปศุสัตว์เขต 3 และเขต 4 ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ซึ่งมีอยู่ จำนวน 120 คน เก็บรวบรวมข้อมูลจากประชากรที่ศึกษาทั้งหมดโดยใช้แบบสัมภาษณ์เป็นเครื่องมือ วิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้โปรแกรมคอมพิวเตอร์สำเร็จรูป Statistical Package for the Social Sciences (SPSS/PC(+) เกษตรกรอาสาผสมเทียมมีอายุเฉลี่ย 42 ปี ร้อยละ 49.2 จบการศึกษาชั้นประถมศึกษาปีที่ 4 มีประสบการณ์เป็นเกษตรกรอาสาผสมเทียมเฉลี่ย 7 ปี ส่วนใหญ่มีอาชีพหลักเกษตรกรรม มีรายได้ รวมทั้งหมดต่อคนต่อปีเฉลี่ย 50,586.50 บาท เป็นรายได้จากการเป็นเกษตรกรอาสาผสมเทียม 12,202.22 บาท เกษตรกรอาสาผสมเทียมร้อยละ 63.0 มีหนี้สิน ทั้งนี้ประมาณครึ่งหนึ่งกู้เงิน จากธนาคารเพื่อการเกษตรและสหกรณ์ ในด้านการส่งเสริม เกษตรกรอาสาผสมเทียมผ่านการฝึกอบรม มาแล้วเฉลี่ยประมาณ 2 ครั้ง ร้อยละ 60.0 ได้รับการสนับสนุนอุปกรณ์การผสมเทียมอย่างเพียงพอ ร้อยละ 80.0 มีโอกาสได้พบเจ้าหน้าที่ผสมเทียมมากกว่า 3 ครั้งต่อเดือน และร้อยละ 44.0 ไม่เคยพบเจ้าหน้าที่มาตรวจสอบคุณภาพน้ำเชื้อแช่แข็งที่หน่วยผสมเทียม เกษตรกรอาสาผสมเทียม มีความรู้พื้นฐานการผสมเทียมอยู่ในระดับมากจำนวน 9 ประเด็น และระดับน้อยจำนวน 5 ประเด็น จากทั้งหมด 14 ประเด็นที่ศึกษา การศึกษาเกี่ยวกับการใช้เทคนิคการเพิ่มประสิทธิภาพการผสมเทียม ชี้ให้เห็นว่า เกษตรกรอาสาผสมเทียมนำเทคนิคก่อนดำเนินการผสมเทียมไปใช้ในระดับมาก 10 ประเด็น ใช้ในระดับ น้อย จำนวน 4 ประเด็น และไม่นำไปใช้จำนวน 1 ประเด็น จากทั้งหมด 15 ประเด็นที่ศึกษา สำหรับเทคนิคที่ใช้ในระหว่างการผสมเทียม พบว่าเกษตรกรอาสาผสมเทียมนำไปใช้ในระดับมากจำนวน 8 ประเด็น และใช้น้อยจำนวน 1 ประเด็น จากทั้งหมด 9 ประเด็น และเทคนิคหลังดำเนินการผสม เทียม พบว่า เกษตรกรอาสาผสมเทียมนำไปใช้ในระดับมากจำนวน 6 ประเด็น ใช้ในระดับน้อยจำนวน 2 ประเด็น และไม่นำไปใช้จำนวน 1 ประเด็น จาก 9 ประเด็นที่ศึกษา ปัญหาและอุปสรรคเกี่ยวกับ การผสมเทียมโคและกระบือที่สำคัญมี 2 ประการ คือ เกษตรกรอาสาผสมเทียมส่วนใหญ่มีปัญหาเกี่ยว กับการละลายน้ำเชื้อแช่แข็งที่อุณหภูมิ 35-37 องศาเซลเซียส และเกษตรกรอาสาผสมเทียมได้รับ ค่าตอบแทนในการให้บริการผสมเทียมต่ำ การเปรียบเทียบการใช้เทคนิคการเพิ่มประสิทธิภาพการผสมเทียมของเกษตรกรอาสาผสมเทียม ที่มีลักษณะพื้นฐานบางประการแตกต่างกัน พบว่า 1) เกษตรกรอาสาผสมเทียมที่จบการศึกษาสูงกว่า ระดับประถมศึกษา ใช้เทคนิคการเพิ่มประสิทธิภาพการผสมเทียมในระดับใช้มากกว่าประถมศึกษา และแตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติจำนวน 2 ประเด็น จาก 33 ประเด็นที่ศึกษา 2) เกษตรกร อาสาผสมเทียมที่มีระยะเวลาการเป็นเกษตรกรอาสาผสมเทียมแตกต่างกัน 3 กลุ่ม คือ 1-5 ปี 6-10 ปี และ 11 ปีขึ้นไป ใช้เทคนิคการเพิ่มประสิทธิภาพการผสมเทียมไม่แตกต่างกันอย่างมีนัย สำคัญทางสถิติ 3) เกษตรกรอาสาผสมเทียมที่อยู่ในเขตพื้นที่ปฏิบัติงานผสมเทียมที่แตกต่างกัน 2 กลุ่มคือ เขตส่งเสริมการปศุสัตว์เขต 3 และเขตการส่งเสริมการปศุสัตว์เขต 4 ใช้เทคนิค การเพิ่มประสิทธิภาพการผสมเทียมไม่แตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ 4) เกษตรกรอาสา ผสมเทียมที่มีระดับรายได้จากการให้บริการแตกต่างกัน 3 กลุ่ม คือ ไม่เกิน 5,000 บาท ระหว่าง 5,001-10,000 บาท และ 10,001 บาทขึ้นไป ใช้เทคนิคการเพิ่มประสิทธิภาพการผสมเทียม แตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติจำนวน 2 ประเด็น จาก 33 ประเด็นที่ศึกษา 5) เกษตรกร อาสาผสมเทียมที่มีความรู้พื้นฐานการผสมเทียมแตกต่างกัน 2 กลุ่ม คือ กลุ่มที่มีความรู้ พื้นฐานการผสมเทียมมาก และกลุ่มที่มีความรู้พื้นฐานการผสมเทียมน้อย ใช้เทคนิคการเพิ่ม ประสิทธิภาพการผสมเทียมแตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติจำนวน 4 ประเด็น จาก 33 ประเด็น ที่ศึกษา ข้อเสนอแนะจากการศึกษา 1) หน่วยงานที่รับผิดชอบและควบคุมงานผสมเทียม ควรจัดหา วัสดุอุปกรณ์การผสมเทียมที่จำเป็นและขาดแคลน โดยเฉพาะเทอร์โมมิเตอร์สำหรับวัดอุณหภูมิ ให้เกษตรกรอาสาผสมเทียมใช้อย่างเพียงพอ 2) ควรให้ความสำคัญกับการประชาสัมพันธ์งานผสมเทียม โคและกระบือโดยผ่านสื่อวิทยุกระจายเสียง โทรทัศน์ และสื่อสิ่งพิมพ์ 3) ควรมีการจัดทำแผน นิเทศติดตาม ประเมินผลการปฏิบัติงานของเกษตรกรอาสาผสมเทียมโดยหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง และ 4) รัฐบาลควรรีบดำเนินการจัดตั้งกลุ่มหรือองค์กรชุมชนในรูปแบบของศูนย์พัฒนาปศุสัตว์ ประจำตำบล เพื่อเป็นองค์กรที่ให้การสนับสนุนวัสดุอุปกรณ์การผสมเทียมและการบริการผสมเทียม โคและกระบือในชุมชน โดยเกษตรกรอาสาผสมเทียมได้รับค่าตอแบทนจากคณะกรรมการการบริหาร องค์กรดังกล่าว