การปรับปรุงบำรุงดินด้วยปุ๋ยพืชสดเป็นแนวทางหนึ่งใน การแก้ปัญหาความอุดมสมบูรณ์ของ ดิน แต่การใช้ปุ๋ยพืชสดจากพืชตระกูล ถั่วหลายชนิดในเขตภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย ซึ่งการเกษตรอาศัยน้ำฝนเป็นส่วนใหญ่มีข้อจำกัดหลายประการ จากข้อมูลการศึกษาวิจัยเบื้องต้นพบว่ามีวัชพืชตระกูลถั่วหลายชนิด มีศักยภาพในการนำมาใช้เป็นปุ๋ยพืชสดได้ สามารถเจริญเติบโตได้ดีใน ทุกสภาพนิเวศน์ของภาคตะวันออกเฉียงเหนือ โดยเฉพาะโสนขน (Aeschynomenu anericana) ดังนั้น เพื่อประเมินความเป็นไปได้ ของการนำโสนขนไปใช้เป็นปุ๋ยพืชสด และเป็นการเตรียมความพร้อมใน ด้านข้อมูลงานวิจัย โครงการนี้จึงถูกกำหนดขึ้นเพื่อศึกษาผลกระทบ ของปัจจัยภายนอก และปัจจัยทางชีวภาพต่อการเจริญเติบโต และผลผลิต เม็ดของโสนขน ประกอบด้วยการทดลอง 8 การทดลอง ได้แก่ 1) การศึกษา การทำลายการพักตัวของเมล็ดเพื่อเพิ่มเปอร์เซ็นต์ความงอก ทำการทดสอบ โดยวิธี Topof Paper ใช้แผนการทดลองแบบ Split-plot ปัจจัยใน การศึกษาแบ่งออกเป็นการแช่เมล็ดในน้ำร้อนที่60 และ 80 องศาเซลเซียส และแช่งในกรดซัลฟูริกเข้มข้น (H2SO4 conc.) ในช่วงเวลา 5, 10 และ 15 นาที 2๑ การศึกษาอัตราเมล็ดที่เหมาะสมสำหรับการปลูกโสนขนเป็นปุ๋ย พืชสดในภาคสนามในดินชุดยโสธรและดินชุดร้อยเอ็ด ใช้แผนการทดลองแบบ CRD ตำรับทดลองประกอบด้วยการปลูกโสนขนที่อัตราเมล็ด 2.50, 5.00 และ 10.00 กิโลกรัมต่อไร่ 3) การศึกษาผลกระทบของความชื้น ดินต่อการเจริญเติบโตของโสนขน ในระดับเรือนทดลองในดินชุดยโสธร และดินชุดร้อยเอ็ด ใช้แผนการทดลองแบบ CRD ตำรับทดลองประกอบ ด้วย การให้น้ำแบบท่วมขัง, การให้น้ำระดับ Field Capacity ตลอดการทดลอง, การให้น้ำระดับ Field Capacity แล้วเว้น 1 วัน, การให้น้ำระดับ Field Capacity แล้วเว้น 3 วัน และการให้น้ำระดับ Field Capacity แล้วเว้น 5 วัน 4) การศึกษาผลกระทบของช่วงเวลา ปลูกต่อการเจริญเติบโตและปริมาณมวลชีวภาพของโสนขน ในภาคสนามในดิน ชุดยโสธร และดินชุดร้อยเอ็ด ใช้แผนการทดลองแบบ RCBD ตำรับการทดลอง ประกอบด้วยการปลูกโสนขนที่ช่วงเวลาต่าง ๆ 6 ช่วงการปลูก คือ ในวันที่ 7 เมษายน, 4 พฤษภาคม, 19 พฤษภาคม, 6 มิถุนายน, 23 มิถุนายน และ 11 กรกฎาคม 5) การศึกษาผลกระทบของช่วงเวลาปลูกต่อปริมาณผลผลิตเมล็ด ของโสนขน เป็นการศึกษาในภาคสนาม ใช้แผนการทดลองแบบ RCBD ในดินชุด ยโสธรและดินชุดร้อยเอ็ด ตำรับการทดลองประกอบด้วยการปลูกโสนขน 9 ช่วงเวลา ตั้งแต่เดือนเมษายนถึงเดือนตุลาคม 6) ผลกระทบของปุ๋ยพืชสด จากโสนขนต่อการเจริญเติบโตของพืชตาม เป็นการศึกษาต่อเนื่องกับ การทดลองในหัวข้อ 4 โดยปลูกข้าวโพดเป็นพืชตามในดินชุดยโสธรและ ปลูกข้าวพันธุ์ กข.6 เป็นพืชตามในดินชุดร้อยเอ็ด 7) การศึกษาเพื่อ ทดสอบประสิทธิภาพการตรึงไนโตรเจนจากอากาศของเชื้อไรโซเบียม ที่สร้างปมรากโสนขนในห้องเลี้ยงพืช ใช้แผนการทดลองแบบ CRD สำหรับ การทดลองประกอบด้วย การใส่สายพันธุ์เชื้อไรโซเบียมจากปมรากของโสนขน ในสภาพื้นที่ดอน 14 สายพันธุ์ รหัส UL-1 ถึง UL-14, การใส่สายพันธุ์เชื้อ ไรโซเบียมจากปมรากของโสนขนในสภาพพื้นที่ลุ่ม 13 สายพันธุ์ รหัส LL-1 ถึง LL-13 ไม่ใส่เชื้อไรโซเบียมและไม่ใส่ไนโตเจน และไม่ใส่เชื้อไรโซเบียม แต่ใส่ไนโตรเจน 8) การศึกษาความจำเป็นของการใช้เชื้อไรโซเบียมต่อ การเจริญเติบโตของโสนขนในระดับเรือนทดลอง ตำรับการทดลองประกอบด้วย การใส่สายพันธุ์เชื้อไรโซเบียมที่มีประสิทธิภาพสูง ในการตรึงไนโตรเจน จากอากาศ จากสภาพพื้นที่ดอน 1 สายพันธุ์รหัส UL-5 และจากสภาพพื้นที่ลุ่ม 1 สายพันธุ์ รหัส LL-3 ไม่ใส่เชื้อไรโซเบียมแต่ใส่ปุ๋ยไนโตรเจน และไม่ใส่เชื้อไรโซเบียมและไม่ใส่ไนโตรเจน ผลการศึกษาพบว่า 1) การแช่เมล็ดของโสนขนในน้ำร้อน 60 องศาเซลเซียส นาน 15 นาที จะให้เปอร์เซ็นต์ความงอกสูงสุดที่ 86 เปอร์เซ็นต์ 2) การปลูกโสนขนที่อัตราเมล็ด 5.00 กิโลกรัมต่อ ไร่ จะมีการเจริญเติบโตให้ปริมาณมวลชีวภาพเหมาะสม ในการใช้ เป็นปุ๋ยพืชสดทั้งในดินชุดยโสธรและดินชุดร้อยเอ็ด 3) การให้น้ำที่ระดับ ความชื้น Field Capacity แล้วเว้น 3 วัน และเว้น 5 วัน จะมีผล กระทบอย่างรุนแรงต่อการเจริญเติบโตของโสนขนที่ปลูกในดินชุดยโสธร (อายุ 70 วัน) และในดินชุดร้อยเอ็ด (อายุ 80 วัน) 4) การปลูก โสนขนในดินชุดยโสธรในช่วงเดือนพฤษภาคม จะให้ปริมาณ มวลชีวภาพสูงสุด และการปลูกในช่วงเดือนมิถุนายน จะมีเปอร์เซ็นต์ ความงอกและเปอร์เซ็นต์การรอดสูง ทำให้มีจำนวนต้นพื้นที่สูงสุด สำหรับการปลูกในดินชุดร้อยเอ็ดการปลูกในช่วงเดือนเมษายนถึง เดือนพฤษภาคม โสนขนจะมีการเจริญเติบโตให้ปริมาณมวลชีวภาพสูง สุดระหว่าง 5088.00 ถึง 10282.67 กิโลกรัมต่อไร่ 5) ผลผลิต เมล็ดของโสนขนที่ปลูกในดินชุดยโสธรและดินชุดร้อยเอ็ดในช่วง เดือนพฤษภาคมถึงเดือนมิถุนายน จะให้ปริมาณผลผลิตเมล็ดสูง และมีคุณภาพความงอกของเมล็ดไม่แตกต่างกัน และการปลูกในดิน ชุดร้อยเอ็ดจะให้ปริมาณผลผลิตเมล็ดสูงกว่าการปลูกในดินชุด ยโสธร โดยการปลูกในเดือนเมษายนให้ผลผลิตเมล็ดมากถึง 1283.38 กิโลกรัมต่อไร 6) การใช้โสนขนเป็นปุ๋ยพืชสดในพืน้ที่ดินในชุดดินยโสธร โดยปลูกข้าวโพดเป็นพืชตาม มีผลไม่ชัดเจนแต่มีผลต่อการเจริญเติบโต ของข้าวที่ปลูกเป็นพืชตามในดินชุดร้อยเอ็ดสูงกว่าตำรับทดลองควบคุมอย่างมี นัยสำคัญทางสถิติ โดยเฉพาะในตำรับทดลองที่ได้รับปุ๋ยพืชสดจากโสนขนที่ปลูก ในช่วงเดือนเมษายน และเดือนพฤษภาคม ที่ช่วงอายุ 110, 80 และ 65 วัน 7) สายพันธุ์เชื้อไรโซเบียมจากปมรากของโสนขน มีประสิทธิภาพในการตรึง ไนโตรเจนจากอากาศแตกต่างกัน และในสภาพพื้นที่ดินสายพันธุ์เชื้อรหัส UL-5 และสายพันธุ์เชื้อไรโซเบียมจากสภาพพื้นที่ลุ่ม รหัส LL-3 มีประสิทธิภาพใน การตรึงไนโตรเจนสูงสุด และมีผลทำให้การเจริญเติบโตของโสนขนแตกต่างจาก ตำรับทดลองที่ไม่ใส่เชื้อไรโซเบียมและไม่ใส่ไนโตรเจนแต่ไม่แตกต่างกับตำรับ ทดลองที่ไม่ใส่เชื้อไรโซเบียมแต่ใส่ไนโตรเจน 8) การเจริญเติบโตของโสนขนที่ ปลูกทั้งในสภาพดินดอนชุดดินยโสธรและสภาพดินนาชุดดินร้อยเอ็ด ในตำรับทดลอง ที่ใส่เชื้อไรโซเบียมและตำรับทดลองควบคุม (ไม่ใส่เชื้อไรโซเบียม) ไม่มี ความแตกต่างกันในทางสถิติ