การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ เพื่อศึกษาสภาวะทางเศรษฐกิจและ สังคมของเกษตรกรผู้เลี้ยงโคนม สภาพการเลี้ยงโคนม ความคิดเห็น ของเกษตรกรผู้เลี้ยงโคนมต่อการเลี้ยงโคนมในจังหวัดขอนแก่น และ เปรียบเทียบความคิดเห็นของเกษตรกรผู้เลี้ยงโคนมที่อาศัยอยู่ใน เขตชลประทานกับเขตอาศัยน้ำฝนที่มีต่อการเลี้ยงโคนม ในเรื่อง ของปัจจัยการผลิตพื้นฐาน รูปแบบการเลี้ยงโคนมที่ได้รับการส่งเสริม และการสนับสนุนการผลิตของเกษตรกรกลุ่มตัวอย่างที่ทำการศึกษา คือ เกษตรกรผู้เลี้ยงโคนมรายย่อยในจังหวัดขอนแก่นจำนวน 160 ราย ซึ่งได้มาโดยวิธีการสุ่มคัดเลือกแบบแยกประเภทและจัดสรรโควต้า แล้วสุ่มคัดเลือกแบบเจาะจง เพื่อเก็บข้อมูลโดยใช้แบบสัมภาษณ์ร่วม กับการสังเกตทำการวิเคราะห์ข้อมูลทางสถิติเพื่อหาค่าต่ำสุด ค่าสูงสุด ค่าความถี่ ค่าร้อยละ และค่าไคสแควร์ผลการข้อมูลพบว่า เกษตรกร ส่วนใหญ่เป็นชาย มีอายุเฉลี่ย 43.2 จบการศึกษาระดับประถมศึกษา มีสมาชิกในครัวเรือนเฉลี่ย 5.2 คน เลี้ยงโคนมเป็นอาชีพหลักและ อาศัยอยู่ในเขตน้ำฝน มีพื้นที่ถือครองเฉลี่ย 38.2 ไร่ มีรายได้ เฉลี่ยต่อปี 118,884.10 บาทต่อครัวเรือน แบ่งเป็นรายได้จากการ เลี้ยงโคนมเฉลี่ยต่อปี 90,836.90 บาทต่อครัวเรือน เกษตรกรทุก รายมีภาวะหนี้สิน โดยมีจำนวนหนี้เฉลี่ย 279,768.80 บาทต่อ ครัวเรือน แบ่งเป็นเงินกู้เพื่อเลี้ยงโคนมเฉลี่ย 234,975.00 บาทต่อครัวเรือน ส่วนใหญ่เห็นว่าคนเองจะไม่สามารถชำระหนี้ คืนได้ตามกำหนด สภาพการเลี้ยงโคนม พบว่าเกษตรกรเลี้ยงโคนมมาเป็น เวลาเฉลี่ย 5.9 ปี ส่วนใหญ่เห็นว่าน่าจะมีรายได้ดีจึงตัดสินใจ เลี้ยงโคนม มีแรงงานเลี้ยงโคนมเฉลี่ย 2.6 คนต่อครัวเรือน แรงงานหลักส่วนใหญ่เป็นหัวหน้าครอบครัว ใช้พื้นที่เลี้ยงโคนมเฉลี่ย 20.3 ไร่ต่อฟาร์ม ปลูกหญ้าเฉลี่ย 15.4 ไร่ต่อฟาร์ม เกษตรกร มีโคนมเฉลี่ย 17.8 ตัวต่อฟาร์ม เป็นโครีดนมเฉลี่ย 7.0 ตัวต่อ ฟาร์ม ส่วนใหญ่เป็นพันธุ์ลูกผสมโฮลสไตน์ฟรีเชี่ยน นิยมเลี้ยงแบบ ปล่อยลาน มีการฉีดวัคซีนและให้ยาถ่ายพยาธิทุกปีนิยมผสมพันธุ์โคนม ด้วยวิธีผสมเทียมฟาร์มส่วนใหญ่มีปัญหาแม่โคผสมติดยาก นิยมใช้ อาหารข้นสำเร็จรูปชนิดอัดเม็ดเลี้ยงโคนม เกษตรกรมีหญ้าสดให้ โคเฉลี่ย 5.8 เดือนต่อปี ใช้ฟางข้าวและเปลือกของฝักถั่วเหลือง เป็นอาหารหยาบเมื่อขาดหญ้าสด มีปัญหาอาหารข้นราคาแพงและ อาหารหยาบคุณภาพต่ำ เกษตรกรส่วนใหญ่ใช้วิธีรีดนมด้วยมือ ทำความสะอาดตัวแม่โคด้วยน้ำและทำความสะอาดเต้านมโคด้วย น้ำผสมน้ำยาฆ่าเชื้อเป็นบางครั้ง เกษตรกรจดบันทึกประวัติการ ผสมพันธุ์ทุกครั้ง แต่มีการจดบันทึกประวัติการให้นมเป็นบางครั้ง เกษตรกรส่วนใหญ่มีความคิดเห็นว่า การเลี้ยงโคนมทุนสูง ต้องกู้เงินมาลงทุนพื้นที่เลี้ยงโคนมที่ดีต้องเป็นกรรมสิทธิ์ของตนเอง มีดินคุณภาพดี มีน้ำเพียงพอ แต่ไม่ควรเป็นที่ดอนทั้งหมดสมาชิกใน ครัวเรือนจะต้องให้ความร่วมมือและสับเปลี่ยนกันเลี้ยงโคได้อย่าง น้อยวันละ 2 คน แรงงานหลักควรเป็นผู้ชาย มีความรู้ด้านรักษา พยาบาลโคนมและผสมเทียมโคนมได้ ควรต้องได้รับการฝึกอบ รมการเลี้ยงโคนม เกษตรกรเห็นว่าพันธุ์โคนมที่ได้รับการ ส่งเสริมกินพืชอาหารสัตว์ในท้องถิ่นได้ดีและให้นมดี แต่ผสมติดยาก และทนต่ออากาศร้อนได้ไม่ดี การเริ่มต้นเลี้ยงโครีดนม 5 ตัว เหมาะสมกับเกษตรกรรายใหม่ และสามารถทำเป็นอาชีพหลัก ควบคู่กับการเกษตรอื่นได้ เกษตรกรส่วนใหญ่เห็นว่าก่อนรับโคนม เข้าฟาร์มต้องจัดทำแปลงหญ้าให้เพียงพอ เกษตรกรเห็นด้วยว่าสหกรณ์ เป็นแหล่งแลกเปลี่ยนความรู้ที่ดี แต่การประสานงานของกรรมการยัง ไม่ดีพอ และเห็นว่าราคาน้ำนมดินไม่เหมาะสมกับต้นทุนการผลิต แหล่งรับซื้อมีความน่าเชื่อถือและตั้งอยู่ไม่ไกลเกินไป เจ้าหน้าที่ ประจำพื้นที่มาทำการป้องกันโรคระบาดอย่างต่อเนื่อง แต่มารักษา พยาบาลโคนมที่ป่วยไม่ต่อเนื่อง และมาผสมเทียมไม่ตรงเวลาที่ เหมาะสม จัดน้ำเชื้อพ่อพันธุ์มาให้ไม่ตรงตามที่ต้องการ เกษตรกร เห็นว่าเจ้าหน้าที่ส่งเสริมฯ รับฟังความคิดเห็นและข้อเสนอแนะ แต่ไม่ให้ความสนใจในการค้นหาสาเหตุของปัญหา และไม่ติดตาม แก้ปัญหาอย่างจริงจัง ส่วนการให้สินเชื่อ เกษตรกรส่วนใหญ่เห็นว่า หลักทรัพย์ค้ำประกันเงินกู้มีความเหมาะสม แต่ระยะเวลาปลอดส่ง เงินต้นและคืนเงินกู้ไม่เหมาะสมกับรายได้จากโคนม เมื่อเปรียบเทียบความคิดเห็นของเกษตรกรที่อาศัยอยู่ใน เขตชลประทานกับเขตอาศัยน้ำฝนพบว่า มีความคิดเห็นต่อการเลี้ยง โคนมในเรื่องของปัจจัยการผลิตพื้นฐาน รูปแบบการเลี้ยงโคนมที่ได้ รับการส่งเสริม และการสนับสนุนการผลิตแตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญ ทางสถิติ ในเรื่อง การมีแรงงานในการเลี้ยงโคนมอย่างน้อย 2 คน ต่อวัน, แรงงานหลักต้องเป็นชาย, ผู้เลี้ยงโคต้องได้รับการฝึกอบรม และที่ตั้งของแหล่งรับซ้อนมอยู่ไกล ซึ่งเกษตรกรในเขตชลประทานมี จำนวนสัดส่วนที่เห็นด้วยกับเรื่องต่าง ๆ ดังกล่าวสูงกว่าเกษตรกร ในเขตอาศัยน้ำฝน ข้อเสนอแนะจากการวิจัยมีดังนี้ 1) ควรแนะนำให้เกษตรกร คัดโคที่มีคุณภาพต่ำออกจากฝูง, 2) ควรแนะนำให้เกษตรกรเห็น ความสำคัญของการป้องกันโรคระบาด และการให้ยาถ่ายพยาธิโคนม, 3) ควรส่งเสริมให้เกษตรกรสามารถช่วยตนเองได้ในเรื่องการรักษา พยาบาลโคนมขั้นพื้นฐาน และการผสมเทียม, 4) ควรแนะนำให้ เกษตรกรรู้จักวิธีการใช้อาหารหยาบร่วมกับอาหารข้นให้มีประสิทธิภาพ, 5) ควรมีการส่งเสริมและสนับสนุนให้เกษตรกรมีการขยายพื้นที่ปลูกหญ้า ให้มากขึ้น, 6) ควรขยายระยะเวลาคืนเงินกู้ให้เหมาะสมกับรายได้ จากโคนม, 7) ควรคัดเลือกเกษตรกรที่มีแรงงานในครัวเรือนอย่าง น้อยวันละ 2 คน เข้าร่วมโครงการส่งเสริม, 8) ควรจัดให้มีการ ฝึกอบรมแก่บุคคลที่เป็นแรงงานหลักในการเลี้ยงโคนมในแต่ละ ครัวเรือนของเกษตรกร และ 9) ควรเน้นส่งเสริมการเลี้ยงโคนม ในเขตเกษตรอาศัยน้ำฝนมากกว่าในเขตชลประทาน