การศึกษานี้ มีวัตถุประสงค์ที่จะศึกษา 1) พฤติกรรม การแสดงออกของยีนในลักษณะต้านทานต่อโรคใบจุดสีดำ โรค ราสนิม และลักษณะทางเกษตร 2) ประเมินพันธุ์พ่อแม่ที่ดี สำหรับลักษณะต้านทานต่อโรคใบจุดสีดำ โรคราสนิม และลักษณะ ทางเกษตร 3) ประเมินความสามารถในการถ่ายทอดลักษณะแบบ กว้าง ของลักษณะองค์ประกอบความต้านทานต่อโรคใบจุดสีดำ โรคราสนิม และลักษณะทางเกษตร และ 4) ศึกษาสหสัมพันธ์ ระหว่างลักษณะต้านทานต่อโรคใบจุดสีดำ โรคราสนิม และ ลักษณะทางเกษตร ทำการศึกษากับถั่วลิสงพันธุ์พ่อแม่ จำนวน 6 พันธุ์ ได้แก่ GP-NC 343, NC 9, Lampang, NC 17135, Tainan 9 และ Chico ลูกผสมชั่วที่ 2 ที่ได้จากการผสมแบบ half diallel ของพันธุ์พ่อแม่จำนวน 15 คู่ผสม คัดเลือก ไว้ 3 คู่ผสมเพื่อใช้ในการวิเคราะห์ค่าเฉลี่ยของชั่ว ได้แก่ GP-NC 343 x NC 17135, GP-NC x Tainan 9 และ NC 17135 x Tainan 9 สร้างลูกผสมย้อนพันธุ์พ่อแม่จากคู่ ผสมที่คัดเลือกไว้อีก 6 คู่ผสม ทำการทดสอบที่มหาวิทยาลัย ขอนแก่น ในฤดูฝนปี 2532 จากการประเมินพฤติกรรมการแสดงออกของยีนในลักษณะ ต่าง ๆ โดยวิธีวิเคราะห์ค่าเฉลี่ยของชั่วพบว่า อิทธิพลของ ยีนส่วนใหญ่ที่ควบคุมลักษณะต้านทานต่อโรคใบจุดสีดำ โรค ราสนิม และลักษณะทางเกษตรเป็นแบบ additive และ dominance โดยในลักษณะคะแนนการเป็นโรคในแปลงที่อายุ 80 วัน ของโรค ใบจุดสีดำและโรคราสนิม และลักษณะจำนวนแผลต่อพื้นที่ใบ 100 ตร.ซม. ของโรคราสนิม additive effect แสดงความสำคัญ มากกว่าลักษณะที่ epistasis มีแนวโน้มว่าจะมีความสำคัญ ต่อการแสดงออก ได้แก่ลักษณะน้ำหนักฝักและน้ำหนักเมล็ด ต่อต้น โดยเฉพาะ additive x dominance effect ผลการวิเคราะห์ diallel ให้ผลค่อนข้างสอดคล้องกันใน หลายลักษณะ ลักษณะส่วนใหญ่ additive gene action มีความ สำคัญมากกว่า non-additive gene action ลักษณะที่ additive และ non-additive gene action มีความสำคัญ พอ ๆ กัน ได้แก่ลักษณะการสร้างสปอร์ของโรคใบจุดสีดำ ลักษณะน้ำหนักฝักต่อต้น และน้ำหนักเมล็ดต่อต้น ส่วนลักษณะ ที่ non-additive gene action มีความสำคัญมากกว่า ได้แก่ เปอร์เซ็นต์แผลที่สร้างสปอร์ของโรคราสนิม จากการประเมิน ค่าความสามารถในการรวมตัวพบว่าพันธุ์ที่เป็นพ่อแม่ที่ดี ที่สุดสำหรับลักษณะความต้านทานต่อโรคใบจุดสีดำ ได้แก่ พันธุ์ GP-NC 343 และ NC 9 สำหรับลักษณะความต้านทานต่อ โรคราสนิม ได้แก่พันธุ์ NC 17135 และ NC 9 พันธุ์ลำปาง เป็นพันธุ์พ่อแม่ที่ดีที่สุดสำหรับลักษณะผลผลิต ค่าความสามารถในการถ่ายทอดลักษณะต้านทานต่อโรค ใบจุดสีดำและโรคราสนิม มีค่าต่ำทุกลักษณะ ชี้ให้เห็นว่า การคัดลักษณะต้านทานต่อโรคทั้งสองโดยการคัดเป็นต้นจะไม่ ได้ผลในชั่วต้น ๆ เช่นเดียวกับลักษณะทางเกษตรส่วนใหญ่ อย่างไรก็ตาม ลักษณะที่มีโอกาสประสบความสำเร็จในการ คัดเลือกในชั่ว F2 ได้แก่ ลักษณะเปอร์เซ็นต์กะเทาะ และ ความยาวฝัก เพราะมีค่าความสามารถในการถ่ายทอดลักษณะ สูงกว่าลักษณะอื่น ผลการทดลองสรุปได้ว่า ลักษณะที่ใช้ประเมินความ ต้านทานต่อโรคใบจุดสีดำได้ดี ได้แก่ คะแนนการเป็นโรคที่ อายุ 80 วัน และการสร้างสปอร์ ส่วนโรคราสนิมได้แก่ คะแนนการเป็นโรคที่อายุ 80 วัน และจำนวนแผลต่อพื้นที่ใบ 100 ตร.ซม. สหสัมพันธ์ระหว่างลักษณะต่าง ๆ ที่ศึกษา พบว่าค่าสัมประสิทธิ์สหสัมพันธ์ของลักษณะต้านทานต่อโรค ใบจุดสีดำและโรคราสนิมมีค่าต่ำเกือบทุกลักษณะ ชี้ให้เห็น ว่าลักษณะส่วนใหญ่เป็นอิสระต่อกัน ในลักษณะทางเกษตร ก็เช่นเดียวกัน ลักษณะส่วนใหญ่ไม่มีความสัมพันธ์กัน ยก เว้นลักษณะนัำหนักฝักต่อต้น น้ำหนักเมล็ดต่อต้น และจำนวน ฝักต่อต้น ที่มีความสัมพันธ์กันอย่างใกล้ชิด สหสัมพันธ์ ระหว่างลักษณะความต้านทานต่อโรคทั้งสองกับลักษณะทาง เกษตร พบว่าไม่มีสหสัมพันธ์ต่อกันทุกลักษณะ ชี้ให้เห็น ความเป็นไปได้ในการคัดเลือกลักษณะต้านทานต่อโรคทั้งสอง และลักษณะทางเกษตรที่ดีตามต้องการ