การทดลองนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาผลของฟางหมัก ยูเรีย และ/หรืออาหารเสริมที่มีต่อปริมาณการกินได้, การ ย่อยได้, สมรรถภาพการทำงานของกระบือ และการเปลี่ยนแปลง ทางสรีรวิทยาในกระบือใช้งาน โดยใช้กระบือเพศผู้ตอนอายุ 7 ปีจำนวน 8 ตัว มีน้ำหนักเฉลี่ย 563.3 - 47.8 กิโลกรัม จัดการทดลองแบบ 2 x 4 แฟคตอเรียล (factorial) ในแผนการ ทดลองแบบ 4 x 4 ลาตินสแควร์ จำนวน 2 ซ้ำ (replicated 4 x 4 latin square design) โดยมีปัจจัยที่ทำการศึกษาคือ ปัจจัยที่ 1 การทำงาน (draft) มี 2 ระดับ คือ ไม่ทำงาน และทำงาน ปัจจัยที่ 2 อาหาร (feed) มี 4 ระดับ คือ ฟาง-หญ้าสด, ฟางหมัก-หญ้าสด, ฟาง-หญ้าสด-อาหารเสริม และฟางหมัก-หญ้าสด-อาหารเสริม กระบือได้รับฟางหรือฟางหมัก เต็มที่ (ad libitum) ได้รับหญ้าสด 10 กก./ตัว/วัน และ ได้รับอาหารเสริม 3 กก./ตัว/วัน การทดลองแบ่งออกเป็น 4 ช่วง แต่ละช่วง แบ่งออกเป็น 2 ตอน ๆ ละ 20 วัน คือ ตอนไม่ทำงานและ ตอนทำงาน กระบือทำงานโดยไถบนดินร่วนปน ทราย ซึ่งเป็นความแน่นของดิน (soil density) เฉลี่ย 193.3 + 65.1 ปอนด์/ตารางนิ้ว วันละ 4 ชั่วโมง เช้า 2 ชั่วโมง เวลา 7.00-9.00 น. บ่าง 2 ชั่วโมง เวลา 14.00-16.00 น. จากผลการทดลองปริมาณการกินได้อย่าง อิสระของวัตถุแห้ง (VDMI) ของกระบือที่ได้รับฟางหมัก- หญ้าสด-อาหารเสริม (คิดเป็น กก./ตัว/วัน, % นน. ตัว/วัน, กรัม/กก.นน.ตัว 0.75/วัน) กินได้สูงกว่าอาหารกลุ่มอื่น ๆ ทั้งตอนไม่ทำงานและตอนทำงาน (P<0.01) ซึ่งปริมาณการกินได้ของ อินทรีย์วัตถุ (VOMI) ก็เช่นเดียวกัน (P<0.01) การเสริมอาหาร ข้นสามารถเพิ่มปริมาณการกินได้ของฟาง 13.0% และฟางหมัก 2.0% สัมประสิทธิ์การย่อยได้ของวัตถุแห้ง อินทรีย์วัตถุ โปรตีน NDF และ ADF ของอาหารทั้ง 4 กลุ่ม กระบือกลุ่มที่ ได้รับฟางหมักจะสูงกว่า (P<0.01) กลุ่มที่ได้รับฟางแห้ง ซึ่งในช่วงเวลาของการทำงานสัมประสิทธิ์การย่อยได้ของวัตถุ แห้ง อินทรีย์วัตถุ และโปรตีน จะสูงกว่า (P<0.01) ช่วง เวลาไม่ทำงาน แต่สัมประสิทธิ์การย่อยได้ของ NDF และ ADF ระหว่างทำงานกับไม่ทำงานจะไม่แตกต่างกัน (P>0.05) สำหรับ การเสริมอาหารข้นจะทำให้สัมประสิทธิ์การย่อยได้ของโภชนะ เพิ่มขึ้น กระบือที่ได้รับฟางแห้งหญ้าสด, ฟางหมักหญ้าสด, ฟางแห้งหญ้าสดอาหารข้น และฟางหมักหญ้าสดอาหารข้น มีการ เปลี่ยนแปลงน้ำหนัก -0.55, 0.04, 0.39 และ 0.80 กก./ตัว/ วัน ตามลำดับ (P<0.01) ปริมาณการเลียกินแร่ธาตุของกระบือ ที่ได้รับฟางแห้งหญ้าสดจะสูงกว่ากระบือที่ได้รับอาหาร อื่น ๆ (P<0.01) คือ 81.26, 63.44, 48.13 และ 47.82 กรัม/ตัว/วัน ตามลำดับ และปริมาณการกินน้ำของกระบือขณะ ไม่ทำงานในช่วงฤดูฝน (มิถุนายน-พฤศจิกายน) กินน้ำเฉลี่ย 7.08% น้ำหนักตัว และไม่มีความแตกต่างในการกินน้ำ (P>0.05) ในการที่ได้รับอาหารทั้ง 4 กลุ่ม ในด้านสมรรถภาพ การทำงานพบว่าความแน่นของดินจะมีผลต่อสมรรถภาพการทำงาน ของกระบือ สำหรับ สมรรถภาพการทำงานของกระบือที่ได้รับ อาหารทั้ง 4 กลุ่มจะไม่มีความแตกต่างกัน (P>0.05) คือ กระบือจะสามารถ ทำงานไถได้พื้นที่ 400.90,416.08,417.90 และ 424.72 ตร.ม./ซม. หรือ 1.00, 1.04, 1.04 และ 1.06 ไร่/วัน (4 ชม.) ซึ่งแนวโน้มของกระบือที่ได้รับอาหารฟาง หมักและฟางหมักที่เสริมอาหารข้น จะมีสมรรถภาพของการทำงาน ได้ดีกว่าพวกกระบือที่ได้ฟางแห้ง ซึ่งความเร็วในการไถก็ เป็นเช่นเดียวกัน คือ 2.34,2.33,2.39 และ 2.42 กิโลเมตร/ ชั่วโมง ตามลำดับ (P>0.05) สำหรับการเปลี่ยนแปลงทางสรีร วิทยาของกระบือที่ทำงาน พบว่าอุณหภูมิของร่างกายอัตราการ หายใจ และอัตราการเต้นของหัวใจ จะเพิ่มขึ้นทุกชั่วโมงของ การทำงาน คืออุณหภูมิของร่างกายจะเป็น 101.33, 103.36 และ 104.82 องศาฟาเรนไฮท์ หรือ 38.5, 39.6 และ 40.5 องศาเซลเซียส (P<0.01) ตามลำดับ อัตราการหายใจจะเป็น 36.30, 76.42 และ 84.77 ครั้ง/นาที (P<0.01) ตามลำดับ อัตราการเต้นของหัวใจเป็น 51.40,75.78 และ 82.15 ครั้ง/ นาที (P<0.01) ตามลำดับ ในการทำงานของกระบือในภาคเช้า อุณหภูมิของร่างกาย อัตราการหายใจ และอัตราการเต้นของ หัวใจ จะต่ำกว่า (P<0.01) ภาคบ่าย ส่วนพฤติกรรมการแสดง ออกของกระบือขณะทำงานดังประกอบด้วย การหอบการไหลของน้ำ ลายฟูมปาก ความเหน็ดเหนื่อยและการหาที่พักในร่ม จะเห็น ได้ชัดในชั่วโมงที่ 2 ของการทำงานทั้งภาคเช้าและภาคบ่าย กระบือจะดื้อรั้น บังคับยากในชั่วโมงที่ 2 ของภาคบ่าย เมื่อกระบือมีความเหน็ดเหนื่อยมากและมีการหอบจัด จากผลการ ทดลองสามารถสรุปได้ว่า การใช้ฟางหมักยูเรีย 5% และ/หรือ การเสริมอาหารข้นให้กระบือที่ใช้งาน โดยให้กระบือกินก่อน ถึงฤดูทำงานและให้กินขณะทำงาน จะทำให้กระบือมีสภาพดี สมบูรณ์กระบือจะไม่สูญเสียน้ำหนักตัวเมื่อเสร็จสิ้นฤดูกาล ทำงาน และแนวโน้มของสมรรถภาพการทำงานของกระบือจะมี ประสิทธิภาพดีขึ้น