การศึกษาบทบาทของแมลงที่สำคัญบางชนิดในการผสมเกสรดอกสัก (~iTectona grandis~i Linn.f.) ที่สถานีผลิตเมล็ดพันธุ์ไม้ป่าแม่กา จ.พะเยา ศึกษาชนิดของแมลง บริเวณช่อดอกสัก พฤติกรรมการหาอาหาร อัตราการลงตอมดอก จำนวนแมลงที่ลงตอมดอกใน ช่วงเวลาแต่ละวัน ประสิทธิภาพในการเคลื่อนย้ายละอองเรณูไปยังยอดเกสรเพศเมีย และ เปรียบเทียบอัตราการติดผลของสัก เนื่องจากการผสมเกสรที่ต่างกัน ดำเนินการทดลอง ตั้งแต่เดือนกรกฎาคม 2541 ถึงตุลาคม 2543 ผลการศึกษาพบแมลงบริเวณช่อดอกสักจำนวน 340 ชนิด ใน 11 อันดับ (Orders) คือ อันดับ Lepidoptera,Hymenoptera, Diptera, Coleoptera, Homoptera, Hemiptera, Orthoptera, Blattodae, Dermaptera, Neuroptera และ Mantodea จัดแมลงออกเป็น 3 กลุ่มใหญ่คือ 1) กลุ่มที่ช่วยผสมเกสร พบ 59 ชนิด ใน 3 อันดับ 2) กลุ่มแมลงที่ มีประโยชน์และแมลงอื่นๆ พบมากที่สุดถึง 218 ชนิด ใน 8 อันดับ และ 3) กลุ่มแมลง ศัตรูพืช พบมากที่สุดถึง 63 ชนิด ใน 4 อันดับ แมลงลงตอมดอกสักมีจำนวนชนิดและจำนวน ตัวมากที่สุด ในช่วงเวลา 10.00-12.00 น. พบชันโรง ~iTrigona collina~i ลงตอมดอกสัก บ่อยครั้งมากที่สุดคิดเป็นร้อยละ 73.95 ผึ้ง ~iNomia~i sp. มีอัตราความเร็วของการ ตอมดอกเฉลี่ยสูงที่สุด 1.85 วินาที/ดอก สำหรับประสิทธิภาพในการเคลื่อนย้ายละออง เรณูพบว่ากลุ่มผึ้งป่า ~iTrigona collina, T. trminata, T. laeviceps, Nomia~i sp. และ ~iCeratina~i sp. มีเคลื่อนย้ายละอองเรณูได้ดีเฉลี่ยร้อยละ 65.5 และพบว่าผึ้ง ~iNomia~i sp. สามารถเคลื่อนย้ายละอองเรณูไปตกลงบนยอดเกสรเพศเมียได้จำนวนมากที่สุด ถึง 6-7 เรณูในแต่ละครั้งลงบนดอก และมีประสิทธิภาพในการผสมเกสรดีที่สุด ทำให้เกิด การติดผลได้ถึงร้อยละ 38.52 สำหรับอัตราการติดผลของสักพบว่า ในช่วงระยะต้นฤดูออกดอก กลางฤดูออกดอก และปลายฤดูออกดอก ไม่มีความแตกต่างกันทางสถิติ (p=0.955) ส่วนการติดผลในแต่ละ วิธีการทั้ง 5 วิธี (treatments) มีความแตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญยิ่งทางสถิติ (p=0.000) กล่าวคือการผสมเกสรโดยใช้มือในการผสมแบบข้ามต้น (cross hand-pollination) มีการติดผลเฉลี่ยสูงสุดร้อยละ 24.97(+,ฑ)0.28 (n=3600) รองลงมาเป็นการผสมเกสรแบบเปิด หรือผสมเองตามธรรมชาติ (opened pollination) การผสมเกสรแบบใช้แมลงช่วยผสมเกสร (major insects) การผสมเกสรโดยใช้มือในการผสมแบบในตัวเอง (self hand-pollination) และการผสมเกสรแบบปิดหรือควบคุม (controlled pollination) ติดผลเฉลี่ยร้อยละ 20.73(+,ฑ)0.65 (n=1800), 17.79(+,ฑ)0.56 (n=435), 13.30(+,ฑ)0.94 (n=1800) และ 2.51(+,ฑ)1.01 (n=1800) ตามลำดับ