การศึกษาประสิทธิภาพของจุลินทรีย์ในการควบคุมโรค รากเน่าของส้มเขียวหวาน (Citrus reticulata) ที่เกิดจาก เชื้อรา Phytophthora parasitica ในสภาพสวนของคุณสมชาย ศรีสังข์สุข คลอง 10 ตำบลหนองเสือ อำเภอหนองเสือ จังหวัด ปทุมธานี โดยวิธีการหว่าน/รดเชื้อจุลินทรีย์ปฏิปักษ์ 4 ครั้ง ในระยะเวลาการทดลอง 24 เดือน โดยกรรมวิธีใช้ ส่วนผสมของผงเชื้อ Trichoderma harzianum (CB-Pin-01) กับอาหารเสริม (รำข้าว) และสารเสิรม (ปุ๋ยหมัก) อัตราส่วน 1:4:10 โดยน้ำหนัก หว่านบริเวณใต้ทรงพุ่ม อัตรา 100 กรัมต่อตารางเมตร พบว่ามีปริมาณเชื้อรา T.harzianum ที่ตรวจพบในดินเพิ่มสูงขึ้น โดยมีปริมาณ แตกต่างจากกรรมวิธีควบคุมอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (P=0.05) คือมีปริมาณเพิ่มขึ้นจากปริมาณที่มีอยู่ใน ธรรมชาติถึง 120-165 เท่า ในระยะเวลาการทดลอง 24 เดือน กรรมวิธีรดด้วยน้ำผสมผงเชื้อแบคทีเรียลงดิน พบว่ามีปริมาณ เชื้อสูงกว่าในกรรรมวิธีควบคุม ส่วนใหญ่ของกรรมวิธีที่ใช้ จุลินทรีย์ปฏิปักษ์ ช่วยให้ปริมาณเชื้อรา Phytophthora parasitica ลดลงจนมีปริมาณต่ำกว่ากรรมวิธีควบคุม และ/หรือกรรมวิธีการหว่านสารเคมี metalaxyl ชนิดเม็ด (Ridomil 5G(0R) บริเวณทรงพุ่มอัตรา 40 กรัม/ตารางเมตร ผลการประเมินสภาพต้นส้มหลังจากการทดลอง 24 เดือน คิดเป็น เปอร์เซ็นต์ดัชนีความสมบูรณ์ต้นส้มพบว่า กรรมวิธีควบคุม มีดัชนีความสมบูรณ์ของต้นส้มลดลง 20 เปอร์เซนต์ ส่วน กรรมวิธีที่ใช้เชื้อจุลินทรีย์ปฏิปักษ์ มีค่าดัชนีความ สมบูรณ์ของต้นสูงกว่ากรรมวิธีควบคุม ส่วนวิธีการฉีดพ่นน้ำ ผสมจุลินทรีย์ปฏิปักษ์ลงดิน โดยผสมผงเชื้อรา T.harzianum (CB-Pin-01) หรือผงเชื้อแบคทีเรีย B.subtilis (B-03) 5,500 กรัม ร่วมกับน้ำตาล maltanic หรือน้ำตาลโมลาส 400 มิลลิลิตร ในน้ำ 400 ลิครเติมสารจับติด (sticker) ตามอัตราแนะนำในฉลาก ฉีดพ่นในอัตราที่เท่ากันทั่วทั้งแปลง (55 ต้น) ฉีดพ่น 4 ครั้ง ในระยะเวลาการทดลอง 23 เดือน พยว่าปริมาณเชื้อรา T.harizanum และ/หรือเชื้อแบคทีเรีย B. subtilis เพิ่มสูงขึ้น ในขณะที่พบปริมาณเชื้อ P. parasitica ต่ำกว่าในกรรมวิธีควบคุม ผลการประเมินสภาพ ต้นคิดเป็นเปอร์เซ็นต์ความสมบูรณ์ของต้นพบว่า กรรมวิธีควบคุมมีดัชนีความสมบูรณ์ของต้นลดลงมากกว่า กรรมวิธีที่ฉีดพ่นน้ำผสมผงเชื้อจุลินทรีย์ปฏิปักษ์ ศึกษาการเปลี่ยนแปลงประชากรของเชื้อรา T.harzianum (M23) ในดินหลังจากทดสอบกับดินในกระถาง และการทดสอบ ในสภาพสวนของเกษตรกกร โดยใช้เชื้อรา T. harzianum (M23) ซึ่งถูกทำให้กลายพันธุ์มีความต้านทานต่อสาร benomyl เป็นตัวตรวจสอบ ผลการทดลองสนับสนุนว่า T. harzianum ที่ใส่ลงดิน มีประสิทธิภาพลดปริมาณเชื้อ P.parasitica และยืนยันว่า T. harzianum ที่ใส่ลงดินสามารถอยู่รอด และเพิ่มปริมาณได้ นอกจากนี้พบว่า T.harzianum (M23) มีประสิทธิภาพในการลดปริมาณเชื้อรา P.parasitica ได้ดี เช่นเดียวกับ T. harzianum (CB-Pin-01) จากการศึกษาผลของน้ำตาลโมลาส .01 เปอร์เซ็นต์ พบว่าช่วยส่งเสริมประสิทธิภาพของจุลินทรีย์ปฏิปักษ์ในการ ลดปริมาณเชื้อ P. parasitica ได้ดี ทั้งจากการทดสอบกับ กิ่งตอนส้มในกระถาง และในสภาพสวนของเกษตรกร นอกจากนี้ ยังส่งเสริมการเจริญเพิ่มปริมาณของ T. harzianum ด้วย