การศึกษาเรื่องนี้ มุ่งศึกษาเพื่อให้ได้ข้อมูลเกี่ยวกับสภาพทางสังคมและเศรษฐกิจของ ชุมชนพื้นที่ป่าอนุรักษ์ซึ่งเชื่อมโยงกับปัญหาความเสื่อมโทรมของทรัพยากรธรรมชาติ อันนำมา ซึ่งการอ้างสิทธิ์ในทรัพยากรธรรมชาติของชุมชนในพื้นที่ป่าอนุรักษ์ โดยอาศัยกรอบแนวความคิด ในการศึกษาและวิเคราะห์ 4 ประการ คือ แนวคิดนิเวศวิทยามนุษย์ แนวคิดนิเวศวิทยาการเมือง แนวคิดการมีส่วนร่วม และแนวคิดการพัฒนาอย่างยั่งยืนซึ่งแนวคิดทั้ง 4 นี้มีความเกี่ยวพัน กัน โดยการยอมรับว่ามนุษย์เป็นส่วนหนึ่งของระบบนิเวศที่มีการอุดหนุนเกื้อกูลกันมาในอดีต แต่จากปัญหาเศรษฐกิจสังคม และการเมืองทำให้มีการเข้ามาควบคุมทรัพยากรของรัฐโดยการใช้ มาตรการทางกฎหมายแต่ขาดการมีส่วนร่วมของชุมชน มาตรการของรัฐดังกล่าวมีผลทำให้ชุมชนขาด ความไม่มั่นใจในสิทธิที่มีอยู่เดิมเกิดการอ้างสิทธิในรูปแบบต่าง ๆ และสภาพทรัพยากรธรรมชาติ ที่เสื่อมโทรมเรื่อยมา จากการศึกษาพบว่า ชุมชนในพื้นที่อุทยานแห่งชาติแม่โถประกอบด้วยชุมชนหลายกลุ่มชาติ พันธุ์ ประกอบด้วยชุมชนดั้งเดิม คือ ชุมชนบ้านกองลา (กะเหรี่ยง) ชุมชนบ้านใหม่กองลอย (ลัวะ กะเหรี่ยงคนเมือง) และชุมชนที่อพยพย้ายถิ่นมาจากท้องถิ่นอื่น คือ ชุมชนบ้านสันบ่อ เหล็ก (ม้ง) ชุมชนบ้านเล่าลี (จีนฮ่อม้ง) ในอดีตชุมชนดั้งเดิมประกอบอาชีพทางการเกษตรเพื่อ การยังชีพได้แก่การปลูกพืชและเลี้ยงสัตว์สำหรับชุมชนที่ย้ายมาจากท้องถิ่นอื่นทำการปลูกพืช เสพติด ได้แก่ ฝิ่น ทั้ง 4 ชุมชนต่างมีวิถีการดำรงชีวิตที่เรียบง่ายที่มีความผูกพันกับ ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม โดยอาศัยกฎระเบียบจารีตประเพณีและความเชื่อของชุมชน มีการ พึ่งพิงระบบตลาดน้อยมาก เนื่องจากเป็นชุมชนที่ห่างไกลและการคมนาคมยากลำบาก จากการทำการเกษตรแบบไร่หมุนเวียนที่รัฐมองว่าเป็นสาเหตุให้ทรัพยากรธรรมชาติถูก ทำลายจึงมีการใช้อำนาจรัฐจากส่วนกลางเข้ามาอ้างสิทธิ์โดยใช้อำนาจทางกฎหมาย เริ่มจากการ ประกาศเป็นพื้นที่ป่าสงวนแห่งชาติขุนแม่ลาย และป่าสงวนแห่งชาติป่าแม่แจ่มทำให้พื้นที่ อยู่อาศัยและพื้นที่ทำกินของชุมชนอยู่ในเขตป่าสงวนแห่งชาติดังกล่าว ตามด้วยการนำโครงการ ปลูกสร้างสวนป่าเพื่อฟื้นฟูป่าต้นน้ำลำธาร ซึ่งพื้นที่ปลูกป่าได้ทับซ้อนพื้นที่ทำกินของ ราษฎรมีผลให้ในระยะต่อมามีการบุกรุกทำลายพื้นที่ปลูกป่าของทางราชการ นอกจากนั้นการเข้ามา พัฒนาชุมชนเพื่อให้สภาพชีวิตความเป็นอยู่ที่ดีขึ้นด้วยการก่อสร้างโครงสร้างพื้นฐานได้แก่ ถนน โรงเรียน สถานีอนามัย รวมทั้งการส่งเสริมการปลูกพืชเชิงพาณิชย์เพื่อลดการทำการเกษตร แบบไร่หมุนเวียน ทำให้มีการขยายพื้นที่เพาะปลูกมากยิ่งขึ้นและเข้าไปในเขตป่าโดยเฉพาะพื้น ที่ปลูกป่าของทางราชการและทำการตัดฟันต้นไม้โดยอ้างว่าต้นไม้ที่ปลูกเป็นสาเหตุทำให้น้ำแห้ง ต่อมาได้มีการสำรวจพื้นที่เพื่อเตรียมการประกาศเป็นอุทยานแห่งชาติแม่โถ ทำให้ชุมชนใน พื้นที่เกิดความไม่มั่นใจสิทธิในทรัพยากรธรรมชาติของชุมชนที่มีอยู่เดิม การไม่ยอมรับสิทธิทางพฤตินัยของชุมชน รัฐ ได้ใช้อำนาจทางกฎหมายในการควบคุมและการ จัดการทรัพยากรธรรมชาติส่งผลต่อรูปแบบการดำรงชีวิตของชุมชนที่เรียบง่ายกลายเป็นเร่งรีบมี การผลิตเพื่อจำหน่าย การพึ่งพาระบบการตลาดมีมากขึ้นรวมทั้งการกู้ยืมเงินทุนเพื่อใช้ในการ ผลิต เกษตรกรประสบภาวะหนี้สินและมีฐานะยากจนเช่นเดิม ทำให้ทรัพยากรธรรมชาติถูกนำมาใช้อย่าง เข้มข้น ส่งผลกระทบต่อความเสื่อมโทรมของทรัพยากร ดิน น้ำ และป่าไม้ นอกจากนี้มาตรการทาง กฎหมายที่รัฐนำมาใช้ยังขาดการบังคับใช้หรือไร้สภาพบังคับทำให้ทรัพยากร ธรรมชาติที่เป็นของ รัฐ (State Property) กลายเป็นทรัพยากรเปิด (Open Access) เกิดการอ้างสิทธิของชุมชนใน รูปแบบต่าง ๆ เพื่อให้สามารถดำรงชีวิตในพื้นที่ป่าอนุรักษ์ได้ตลอดไป รูปแบบการอ้างสิทธิในทรัพยากรธรรมชาติของชุมชนในพื้นที่ป่าอนุรักษ์ อุทยานแห่งชาติ แม่โถ อำเภอฮอด จังหวัดเชียงใหม่ มีทั้งในด้านบวก ได้แก่การรวมตัวกันอนุรักษ์ทรัพยากร ธรรมชาติในรูปแบบองค์กรเครือข่ายลุ่มน้ำและการจัดการป่าโดยชุมชนในรูปแบบป่าชุมชนสำหรับใน ด้านลบ ได้แก่การทำประโยชน์พื้นที่เพื่อให้มีสภาพแตกต่างจากป่าธรรมชาติ เริ่มจากการทำ พื้นที่ให้โล่งเตียน มีการทำประโยชน์อย่างต่อเนื่องและการปลูกไม้ผลยืนต้น นอกจากนี้ยังมี การล้อมรั้วและการติดป้ายการใช้ประโยชน์พื้นที่เพื่อแสดงถึงสิทธิการครอบครองและใช้ประโยชน์ ในพื้นที่ของชุมชน และนำมาใช้เป็นข้ออ้างเพื่อให้ชุมชนสามารถอาศัยอยู่ในพื้นที่ป่าอนุรักษ์ ได้ แนวทางในการจัดการทรัพยากรธรรมชาติในพื้นที่ป่าอนุรักษ์ควรมีการกระจายอำนาจ และการ เปิดโอกาสให้ชุมชนเข้ามามีส่วนร่วม โดยการยอมรับสิทธิชุมชน อันจะทำให้ชุมชนสามารถพัฒนา ศักยภาพในการจัดการทรัพยากรธรรมชาติที่มีอยู่เพื่อให้สามารถดำรงชีวิตอยู่ในพื้นที่ป่า อนุรักษ์ได้อย่างยั่งยืนตลอดไป