วัตถุประสงค์ของการวิจัยครั้งนี้คือ ทำการสำรวจและรวบรวมข้อมูลของการเลี้ยงโค แบบพึ่งหญ้าธรรมชาติและป่าไม้ สมรรถนะของโคที่เลี้ยง และวิเคราะห์ถึงปัจจัยที่มีอิทธิพล ต่อการผลิตโคในระบบนี้ เพื่อให้ได้ข้อมูลสำหรับปรับปรุงและส่งเสริมการเลี้ยงโคในชนบท โดยสำรวจและวิจัยการเลี้ยงโคแบบพึ่งธรรมชาติในพื้นที่เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าอมก๋อย เนื่องจาก พื้นที่ดังกล่าว มีการเลี้ยงโคโดยพึ่งธรรมชาติอยู่เป็นจำนวนมาก จากการวิจัยพบว่ เกษตรกรที่เลี้ยงโคส่วนใหญ่ (89.52%) เป็นเกษตรกรรายย่อย มีโค ไม่เกิน 30 ตัว และเลี้ยงโคเป็นอาชีพเสริม ซึ่งวิธีการเลี้ยงโคสามารถแบ่งได้เป็น 3 แบบ ตามลักษณะการเลี้ยงดูคือ การเลี้ยงหลังบ้าน การเลี้ยงปล่อยโดยใช้คนคุม และการเลี้ยงปล่อย โดยไม่ใช้คนคุม การเลี้ยงทั้งสามแบบจะอาศัยพืชอาหารสัตว์จากธรรมชาติทั้งสิ้น ไม่มีการปลูก หญ้าสำหรับเป็นอาหารโคเลย ซึ่งแสดงให้เห็นถึงคุณค่ของป่าไม้ต่อการเลี้ยงโค เกษตรกรที่ เลี้ยงมีความรู้ทางการเลี้ยงสัตว์ไม่มากนัก แต่จะมีสิ่งที่เรียกว่า ภูมิปัญญาชาวบ้านที่ใช้ ในการเลี้ยงโค เช่น จะทราบว่าในแต่ละฤดูมีบริเวณใดบ้างที่มีพืชอาหารสัตว์อุดมสมบูรณ์ เกษตรกรก็จะนำโคไปหากินบริเวณนั้น หรือการนำโคไปหากินในที่นาที่ว่างเว้นจากการ ทำนา เพื่อต้องการมูลโคเป็นปุ๋ยสำหรับการทำนาในฤดูต่อไป เป็นต้น โคที่เลี้ยงมีความหลากหลายทางพันธุกรรม (Genetics Diversity) สูง ซึ่งจะสามาถ เก็บได้จากลักษณะภายนอก (Phenotype) ทั้งลักษณะคุณภาพและลักษณะปริมาณ เช่น สีลำตัว ขนาดตัว เป็นต้นซึ่งถูกควบคุมด้วยยีน (Genotype) ที่มีความหลากหลาย นับว่าเป็นแหล่ง พันธุกรรมของโคพื้นเมืองที่สำคัญในภาคเหนือที่ควรค่าแก่การวิจัยก่อนที่พันธุกรรมเหล่านี้ จะสูญสลายโดยการผสมข้ามกับโคพันธุ์อื่น จากการชั่ง้ำหนักพบว่า โคเพศผู้มีน้ำหนักแรกเกิดเฉลี่ย 15.13 (+ฏ) 1.57 กิโลกรัม น้ำหนักโตเต็มที่เฉลี่ย 215.67 (+ฏ) 14.35 กิโลกรัม โคเพศเมียมีน้ำหนักแรกเกิดเฉลี่ย 14.21 (+ฏ) 2.01 กิโลกรัม น้ำหนักโตเต็มที่เฉลี่ย 202.23 (+ฏ) 9.67 กิโลกรัม จากการ วัดรอบอก ความสูง และความยาว พบว่า โคเพศผู้โตเต็มที่มีขนาดรอบอก 143.89 (+ฏ) 15.15 เซนติเมตร ความสูง 131.11 (+ฏ) 11.68 เซติเมตร ความยาว 122.11 (+ฏ) 10.10 เซนติเมตร โดยเพศเมียโตเต็มที่มีขนาดรอบอก 131.05 (+ฏ) 14.81 เซนติเมตร ความสูง 121.99 (+ฏ) 12.05 เซนติเมตร ความยาว 110.95 (+ฏ) 11.34 จากการสังเกตสีตัวของโค พบว่ามีความหลากหลายมาก มีตั้งแต่สีขาวล้วนจนถึงสี น้ำตาล เข้มมาก ซึ่งจากการทดสอบสัดส่วนของสีตัวในแต่ละเพศพบว่า ไม่แตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญ (P>0.05) แสดงว่ายีนที่ควบคุมลักษณะสีอยู่บนโซมาติกโครโมโซม (Somatic Chromosome) ไม่ได้ตั้งอยู่บนเซ็กซ์โครโมโซม (Sex Chromosome) การทดสอบอิทธิพลของสีลำตัวต่อความสูง ความยาวและรอบอก พบว่า ในเพศผู้โคสี น้ำตาลเข้มมากจะมีความยาวและคามสูงที่มากกว่าโคสีอื่นอย่างมีนัยสำคัญ (P<0.05) ในเพศเมีย พบว่าโคสีขาวและโคสีน้ำตาลเข้มมากมีขนาดรอบอกที่ใหญ่กว่าโคสีอื่นอย่างมีนัยสำคัญ (P<0.05) จากการสังเกตพฤติกรรมการหากินของโคในป่า พบว่าผลคล้ายกันทั้งสามฤดู กล่าวคือ โค จะใช้เวลาส่วนใหญ่ในช่วงเช้า (6:00 ถึง 10:00 นาฬิกา) และช่วงเย็น (15:00 ถึง 18:00 นาฬิกา) เพื่อแทะเล็มหญ้าหรือพืชยืนต้น และใช้เวลาส่วนใหญ่ช่วงกลางวัน (10:00 ถึง 15:00 นาฬิกา) ในการยืนพัก หรือยืนเคี้ยวเอื้อง การใช้พื้นที่หากินจะเป็นลักษณะการหมุนเวียนโดย โคจะมาใช้พื้นที่เดิมเมื่อบริเวณนั้นมีหญ้าอุดมสมบูรณ์ซึ่งโคแต่ละฝูงจะมีเส้นทางและพื้นที่ หากินที่แน่นอน โดยครอบคลุมพื้นที่ประมาณ 9 ตารางกิโลเมตร สำหรับปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อกรผลิตโค พบว่มีหลายปัจจัย เช่น สภาพภูมิประเทศ กล่าวคือ หมู่บ้านที่มีภูมิประเทศอยู่ติดกับแม่น้ำจะมีการปลูกพืชตลอดปีทำให้มีพื้นที่สำหรับ เลี้ยง โคน้อย เป็นต้น อย่างไรก็ตามพบว่าปัจจัยสำคัที่มีอิทธิพลต่อการผลิตโคนพื้นที่นี้คือ ปัญหา ระหว่างเกษตรกรที่เลี้ยงโคกับเจ้าหน้าที่ป่าไม้ เนื่องจากเจ้าหน้าที่ป่าไม้ไม่ต้องการให้นำ โคไปเลี้ยงในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า เพราะเกรงว่าโคจะนำโรคเข้าไปติดสัตว์ป่า การแก้ปัญหา นี้อาจต้องอาศัยการทำความเข้าใจ และความร่วมมือจากเกษตรกรในการดูแลสุขภาพโคอย่าให้ เจ็บป่วย ปัญหารองลงมาคือปัญหาระหว่างเกษตรกรผู้ปลูกพืชกับเกษตรกรที่เลี้ยงโคเนื่องจาก โคเข้าไปกินพืชผลทำให้พืชผลเสียหาย ดังนั้นการวิจัยถึงระบบการเกษตรที่มีการปลูกพืชร่วมกับ การเลี้ยงโคน่าจะเป็นทางออกสำหรับปัญหานี้ซึ่งคงต้องอาศัยการวิจัยในขั้นต่อไป