วัตถุประสงค์ของการศึกษาครั้งนี้เพื่อประเมินผลกระทบ ของโครงการพัฒนาแหล่งน้ำขนาดเล็กในด้านเศรษฐกิจสังคมของ เกษตรกรในชนบทของภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ซึ่งนับถึงปัจจุบัน มีแหล่งน้ำขนาดเล็กที่ได้ดำเนินการก่อสร้างเสร็จเรียบร้อยโดย กรมชลประทาน กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ แล้ว ประมาณกว่า 5,000 โครงการ ในการศึกษาครั้งนี้ได้เลือกเอาพื้นที่หมู่บ้าน แหล่งน้ำขนาดเล็ก 3 หมู่บ้าน ในจังหวัดขอนแก่น เป็นพื้นที่ศึกษา แทน 3 ประเภทแหล่งน้ำฯ หลัก คือ (1) หมู่บ้านแหล่งน้ำขุดลอก (2) หมู่บ้านอ่างเก็บน้ำ และ (3) หมู่บ้านแหล่งน้ำฝาย โดยทำ การสุ่มเลือกครัวเรือนในเขตแหล่งน้ำเป็นกลุ่มศึกษาและครัวเรือน นอกเขตแหล่งน้ำเป็นกลุ่มเปรียบเทียบ ซึ่งได้ทำการสำรวจและ เก็บบันทึกข้อมูลในรอบ 1 ปี ของฤดูกาลเพาะปลูก 2536 ผลการศึกษาพบว่า เกษตรกรในเขตแหล่งน้ำฯ มีรายได้ จากการเกษตรเป็นหลัก โดยเฉพาะอย่างยิ่งจากการปลูกพืชรอง ในฤดูแล้งเป็นพืชสำคัญที่ทำรายได้ให้แก่เกษตรกร ในขณะที่กลุ่ม เกษตรกรนอกเขตแหล่งน้ำมีรายได้จากกิจกรรมนอกภาคการเกษตร เป็นหลัก พบว่าแหล่งน้ำฯ มีผลกระทบโดยตรงต่อระดับรายได้เฉลี่ย ต่อครัวเรือนและต่อฟาร์มและการกระจายของรายได้ในแต่ละกลุ่ม ด้วย โดยกลุ่มเกษตรกรในเขตแหล่งน้ำฯ มีรายได้สูงขึ้นและมีผล ความแตกต่างระหว่างรายได้มากขึ้นด้วย ยกเว้นกลุ่มเกษตรกร หมู่บ้านแหล่งน้ำฝายเท่านั้นที่มีรายได้และมีความแตกต่างของการ กระจายรายได้ต่ำกว่าในกลุ่มแหล่งน้ำอื่นๆ และยังพบว่าการปลูก พืชรองในฤดูแล้งดังกล่าว เป็นปัจจัยสำคัญที่มีอิทธิพลต่อระดับรายได้ และการกระจายของรายได้ของกลุ่มเกษตรกรในเขตแหล่งน้ำดังกล่าว ในการศึกษาด้านผลิตภาพของแหล่งน้ำฯ นั้น การปลูกพืช รองของกลุ่มเกษตรกรในเขตแหล่งน้ำฯ ซึ่งเป็นกิจกรรมที่เพิ่ม มูลค่ากับแหล่งน้ำมากที่สุดนั้นมีความหลากหลายทั้งชนิดของพืช และปริมาณที่ปลูกมากกว่ากลุ่มนอกเขตแหล่งน้ำฯ และพบว่า เกษตรกรในเขตแหล่งน้ำฯ ให้ความสำคัญและร่วมมือในการ จัดการและบริหารการใช้น้ำเพื่อการปลูกพืชรองในฤดูแล้งมาก กว่าเพื่อการปลูกข้าว การมีรายได้เงินสดและมีตลาดรองรับ ผลผลิตของพืชรองเป็นแรงจูงใจให้เกษตรกรมีการปลูกต่อเนื่อง กันมาหลายปี พบว่าแหล่งน้ำฯ ไม่อาจจะบ่งชี้ได้ว่ามีผลต่อผลผลิตเฉลี่ย ต่อไร่ของข้าวสูงขึ้นกว่าเดิมหรือไม่ เพราะว่ายังมีปัจจัยอื่นที่ มีความสำคัญและมีอิทธิพลต่อผลผลิตข้าวมากกว่า อาทิ สภาพ ดิน ความสามารถของเกษตรกรและสภาพแปรปรวนของฝน เป็นต้น แต่ระดับผลผลิตของกลุ่มในเขตแหล่งน้ำฯ จะมีเสถียรภาพ สูงกว่ากลุ่มนอกเขตแหล่งน้ำฯ อย่างไรก็ตาม จากผลการวิเคราะห์ โดยฟังค์ชันการผลิตชี้ว่า กลุ่มเกษตรกรในเขตแหล่งน้ำฯ ปุ๋ยเป็น ปัจจัยสำคัญที่มีอิทธิพลต่อการเพิ่มผลผลิตของข้าว ในขณะที่กลุ่ม เกษตรกรนอกเขตแหล่งน้ำฯ แรงงานเป็นปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อ การเพิ่มผลผลิตข้าว ในการปลูกพืชรองพบว่าปุ๋ยเป็นปัจจัยที่ สำคัญที่มีอิทธิพลต่อผลผลิตของการปลูกข้าวโพดฝักสดและในปี ที่ศึกษาพบว่าการปลูกพืชรองถั่วเหลืองในเขตแหล่งน้ำฝายมีผล กำไรสูงสุด เมื่อพิจารณาผลกระทบในเชิง ผลิตภาพ ประสิทธิภาพ เสถียรภาพ ได้รับประโยชน์ร่วมกัน และลดภาวะพึ่งพาต่อชุมชน แล้วพบว่า แหล่งน้ำฝายก่อผลในเชิงบวกมากที่สุด และรองลงมา คือแหล่งน้ำขุดลอก ผลการศึกษาครั้งนี้ชี้ให้เห็นว่าเมื่อมีน้ำเพียงพอตลอด ฤดูแล้งแล้ว แหล่งน้ำขนาดเล็กจะสามารถเพิ่มผลผลิตให้กับพืชไร่ และพืชผักได้ ดังนั้นการพัฒนาแหล่งน้ำขนาดเล็กของภาคตะวันออก เฉียงเหนือในอนาคตควรที่จะให้ความสำคัญเกี่ยวกับปริมาณน้ำ เก็บกักเพื่อการปลูกพืชฤดูแล้งด้วย